Astana sübut olunmuş marşrutu bərpa etməkdə maraqlıdır, amma... - Tək bir marşrutdan asılılıq uzunmüddətli risklər yaradır
Qazaxıstanın Rusiyadan “Drujba” boru kəməri vasitəsilə neft tədarükünü bərpa etməsini istəmək qərarı müvəqqəti tranzit məhdudiyyətlərindən daha dərin bir problemi əks etdirir. Astana eyni zamanda, Rusiya ərazisindən iqtisadi cəhətdən səmərəli marşrutları qorumaq və əsasən Xəzər dənizi və Azərbaycan vasitəsilə alternativ ixrac marşrutları inkişaf etdirmək ehtiyacı ilə üzləşir. Bu vəzifə Avropa enerji bazarının yenidən qurulması və sabit xammal təchizatı kanalları uğrunda artan rəqabət fonunda xüsusilə vacibdir.
4 noyabrda Qazaxıstanın energetika naziri Yerlan Akkenjenov ölkənin 2026-cı ilin may ayından bəri dayandırılmış “Drujba” boru kəməri vasitəsilə neft nəqlini bərpa etmək üçün Rusiyaya sorğu təqdim etdiyini açıqladı. Onun sözlərinə görə, Astana Moskvanın cavabını gözləyir. Bu, Qazaxıstan xam neftinin Rusiya boru kəməri sistemi vasitəsilə Almaniyaya çatdırıldığı marşrutla bağlıdır.
Qazaxıstan üçün tranzitin bərpası ilk növbədə iqtisadi baxımdan vacibdir. Almaniya Rusiya xam neftinin Almaniya neft emalı zavodlarına birbaşa tədarükünün dayandırılmasından sonra Qazaxıstan nefti üçün perspektivli Avropa bazarlarından birinə çevrilib. Xüsusilə, Qazaxıstan nefti Berlin və Almaniyanın şərq bölgələrini neft məhsulları ilə təmin etmək üçün strateji əhəmiyyət kəsb edən Şvedtdəki PCK neft emalı zavodunda istifadə olunur.
2025-ci ildə Qazaxıstan Almaniyaya təxminən 2,1 milyon ton neft tədarük etmiş və 2026-cı ilə qədər bunu 3 milyon tona çatdırmağı planlaşdırmışdı. Beləliklə, Almaniya marşrutu tədricən əlavə satış kanalından ölkənin ixrac strategiyasının əhəmiyyətli bir komponentinə çevrilib. Onun əhəmiyyəti təkcə həcmlərlə deyil, həm də təchizat strukturundakı dəyişiklik alternativ xammal mənbələrinə əlavə tələbat yaratdığı Avropa bazarında mövqe tutmaq imkanı ilə müəyyən edilir.
Eyni zamanda, Qazaxıstanın “Drujba” boru kəməri ilə tədarükü Rusiya neftinin Almaniyaya qayıtması demək deyil. Əksinə, onlar Qazaxıstan xam neftinin Rusiya ərazisindən tranzitini nəzərdə tutur. Bu, mövcud Avropa enerji konfiqurasiyasının paradokslarından biridir: Rusiya enerji ehtiyatlarının alışını azaltmaqla yanaşı, avropalı istehlakçılar digər ölkələrdən neft əldə etmək üçün Rusiya infrastrukturundan istifadə etməyə davam edirlər.
Tranzitin dayandırılması Qazaxıstanın ixracını dayandırmadı, lakin həcmlərin yenidən bölüşdürülməsini tələb etdi. May ayında respublika Ust-Luqa limanı vasitəsilə 100.000 ton, Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu (XBKK) vasitəsilə isə daha 160.000 ton neft göndərdi. Bu, xarici bazarlara davamlı tədarük etməyə imkan verdi, lakin əvvəlki marşrutun bərpasına ehtiyacı aradan qaldırmadı.
Bu, alternativ marşrutların həmişə müqayisə edilə bilən iqtisadi və logistika şərtləri təklif etməməsi ilə bağlıdır. Qazaxıstanın neft sənayesi tarixən Rusiya boru kəməri infrastrukturuna, əsasən ixracının əsas hissəsini idarə edən XBKK-a etibar edib. "İnterfaks"ın məlumatına görə, XBKK sistemi Qazaxıstan neftinin 80%-dən çoxunu nəql edir və onun layihə gücü ildə təxminən 72,5 milyon tondur. Axınların bu konsentrasiyası Rusiya ərazisindəki hər hansı məhdudiyyətləri ölkənin bütün ixrac sistemi üçün potensial riskə çevirir.
Problemlərin yalnız "Drujba" marşrutundan daha çox şeyə təsir etməsi əhəmiyyətlidir. Noyabrın 3-də Qazaxıstan Samara bölgəsindəki infrastruktura dron hücumu səbəbindən müvəqqəti dayandırıldıqdan sonra Atırau-Samara boru kəməri ilə neft nəqlinin bərpa olunduğunu elan etdi. Texniki yoxlamadan sonra nəql bərpa edildi. Bu epizod Qazaxıstanın ixrac axınlarının Rusiya enerji obyektləri ilə bağlı vəziyyətə həssaslığını nümayiş etdirdi. Atırau-Samara boru kəmərinin bərpası xam neftin sonrakı nəqli üçün texniki şərtlər yaratsa da, bu, avtomatik olaraq “Drujba” vasitəsilə tranzitin bərpası demək deyil.
İxrac marşrutlarının bu qədər yüksək konsentrasiyası Astananın alternativ infrastruktur inkişaf etdirmək istəyini izah edir. Ən perspektivli variantlardan biri Transxəzər marşrutudur və sonradan neftin Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri vasitəsilə nəqli həyata keçiriləcək. Qazaxıstan üçün bu, Rusiya ərazisindən keçən marşrutlarla məhdudlaşmayaraq, Avropa bazarlarında mövcudluğunu genişləndirmək üçün bir fürsətdir. Azərbaycan üçün bu, əlavə tranzit axını təmsil edir və ölkənin Mərkəzi Asiya və Avropa arasında enerji logistikasında mövqeyini gücləndirir.
2025-ci ildə Qazaxıstan Bakı-Tbilisi-Ceyhan marşrutu ilə təxminən 1,2 milyon ton neft ixrac edib. Qazaxıstan və Azərbaycan arasında mövcud müqavilələr tranzitin ildə 2,2 milyon tona qədər artırılmasını nəzərdə tutur. Bundan əlavə, 2026-cı ilin oktyabr ayında Qazaxıstan bu dəhliz vasitəsilə tədarükü əvvəlcə 2,7 milyona, potensial olaraq isə ildə 7 milyon tona qədər artırmaq mümkünlüyünü açıqladı. Azərbaycan həcmlərin artırılmasında maraqlı olduğunu bildirib.
Lakin Transxəzər marşrutunun Rusiya marşrutlarına tam alternativ əldə etmək üçün bir sıra infrastruktur məsələləri həll edilməlidir. Təchizatı artırmaq üçün Aktau və Bakı limanlarında neft daşıma qabiliyyətini genişləndirmək, kifayət qədər tanker təmin etmək və kommersiya daşıma şərtlərini əlaqələndirmək lazımdır. Bundan əlavə, dəniz marşrutundan istifadə logistika zəncirinin mürəkkəbliyini artırır. Buna görə də, Azərbaycan vasitəsilə tədarükün əhəmiyyətli dərəcədə artması belə Qazaxıstanın mövcud Rusiya infrastrukturundan tez bir zamanda imtina edə biləcəyi anlamına gəlmir.
İqtisadi aspekt də vacibdir. Neft şirkətləri üçün marşrut seçimi təkcə siyasi mülahizələr deyil, həm də nəqliyyat xərcləri, infrastrukturun mövcudluğu, çatdırılma müddətləri və xam neftin son satış qiyməti ilə müəyyən edilir. Xəzər dənizi vasitəsilə neftin yenidən yönləndirilməsi tək bir tranzit marşrutundan asılılığı azalda bilər, lakin onun kommersiya cəlbediciliyi tariflərdən və sabit həcmləri təmin etmək qabiliyyətindən asılı olacaq. Ona görə də, Astana üçün şaxələndirmə sadəcə alternativ dəhlizlərin qurulması deyil, həm də ixrac xərcləri ilə təchizat təhlükəsizliyi arasında optimal balansın tapılması məsələsidir.
Vəziyyət Almaniya üçün də vacibdir. Rusiya xam neftindən imtina etdikdən sonra Şvedtdəki PCK neft emalı zavodu alternativ mənbələrdən sabit neft tədarükündə maraqlıdır. Qazaxıstan xam nefti neft emalı zavodunun yeni təchizat modelinin elementlərindən birinə çevrilib. “Reuters”in məlumatına görə, 2025-ci ildə “Drujba” kəməri ilə Almaniyaya təxminən 2,15 milyon ton Qazaxıstan nefti və ya gündə təxminən 43.000 barel göndərilib. Bu, neft emalı zavodunun özü üçün əhəmiyyətli bir həcmdir və onun itkisi tədarük və nəqliyyat logistikasının əlavə yenidən qurulmasını tələb edir.
Buna görə də, təkcə Qazaxıstan deyil, həm də Almaniya istehlakçıları tranzitin bərpasında maraqlıdırlar. Eyni zamanda, Avropanın enerji siyasəti müəyyən bir ziddiyyətlə üzləşir: Rusiyanın enerji ehtiyatlarından imtina etmək istəyi Rusiya ərazisindən digər ölkələrdən neft nəql etmək üçün istifadə etmək zərurəti ilə birləşir. Bu, xammal mənbələrinin coğrafi şaxələndirilməsinin həmişə nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi demək olmadığını göstərir.
Moskva üçün vəziyyətin həm də iqtisadi ölçüsü var. Qazaxıstan neftinin tranziti infrastrukturdan istifadəni təmin edir və Mərkəzi Asiyadakı əsas tərəfdaşlarından biri ilə əməkdaşlığı qoruyur. Eyni zamanda, Rusiya tərəfi tədarükün dayandırılmasını texniki məhdudiyyətlərlə əlaqələndirdi. Buna görə də, qərarı yalnız siyasi motivlərlə əlaqələndirmək vaxtından əvvəl olardı. Lakin məhdudiyyətlərin müddəti və tranzitin bərpası vaxtı ilə bağlı aydınlığın olmaması Astananın mövcud sistemin etibarlılığı ilə bağlı narahatlıqlarını obyektiv şəkildə artırır.
Bu şəraitdə Qazaxıstan ehtimal ki, praqmatik bir modelə riayət etməyə davam edəcək: Rusiya marşrutlarını ən böyük və ən inkişaf etmiş marşrutlar kimi saxlamaqla yanaşı, Xəzər dənizi vasitəsilə ixrac imkanlarını da artıracaq. Yaxın gələcəkdə Rusiya üzərindən tranzitdən tamamilə imtina etmək qeyri-real görünür. Çünki bu, yalnız alternativ marşrutların tutumunu əhəmiyyətli dərəcədə artırmaqla yanaşı, həm də onların iqtisadi rəqabət qabiliyyətini təmin etməyi tələb edəcək.
Eyni zamanda, mövcud vəziyyət Transxəzərin xeyrinə investisiya və infrastruktur prioritetlərinin yenidən bölüşdürülməsini sürətləndirə bilər. Bu, Azərbaycan üçün regionun əsas enerji və nəqliyyat mərkəzlərindən biri kimi rolunu gücləndirmək üçün fürsət açır. Qazaxıstan tədarükünün artması mövcud infrastrukturdan istifadəni artıra və Bakı ilə Astana arasında enerji əməkdaşlığına əlavə təkan verə bilər. Nəticədə, Qazaxıstanın Rusiyaya “Drujba” vasitəsilə tədarükləri bərpa etmək xahişi şaxələndirmənin rədd edilməsini deyil, mövcud ixrac sisteminin tez bir zamanda yenidən qurulması üçün məhdud imkanları nümayiş etdirir. Astana sübut olunmuş marşrutu bərpa etməkdə maraqlıdır, lakin eyni zamanda, başa düşür ki, tək bir tranzit marşrutundan həddindən artıq asılılıq neft sənayesi üçün uzunmüddətli risklər yaradır. Ona görə də, respublikanın strateji məqsədi Rusiya və Azərbaycan arasında seçim etmək deyil, ayrı-ayrı infrastruktur seqmentlərindəki vəziyyətdən asılı olmayaraq Avropa bazarlarına çıxışı təmin etməyə imkan verəcək çoxkanallı ixrac sistemi inkişaf etdirməkdir.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov