Baqdasaryanın məlumatları sənədlərlə təsdiqlənərsə, təkcə Harutyunyanla bağlı deyil, həm də Rusiya strukturları ilə bağlı suallar yaranır
Stavropol diyarının İnozemtsevo kəndindəki Qaqarin ticarət mərkəzinin hekayəsi təkcə əmlakın özü üçün deyil, həm də qaldırdığı suallar üçün diqqətçəkəndir. Keçmiş Qarabağ separatçı rəhbərliyi ilə bağlı siyasi və maliyyə qalmaqalları haqqında yazıları ilə tanınan erməni bloger Roman Baqdasaryan ticarət mərkəzinin Arayik Harutyunyanla əlaqəli olduğunu iddia edir. Onun sözlərinə görə, bu, təxminən iki milyon dollarlıq investisiyaları, etibarnamə vasitəsilə torpaq alınmasını və sonradan vasitəçilər vasitəsilə əldə edilən gəlirlərin Dubaydakı hesablara köçürülməsini əhatə edir. Baqdasaryan həmçinin separatçı administrasiyanın keçmiş liderləri ilə əlaqələndirdiyi təxminən 70 əmlakın siyahısına sahib olduğunu iddia edir.
Dərhal aydınlaşdıraq: ticarət mərkəzinin son sahibi, investisiya mənbələri, investisiya məbləği və Dubaya edilən köçürmələr haqqında məlumatlar sənədli təsdiq tələb edir. Blogerin təkcə dərc etdiyi yazı oğurluq və ya çirkli pulların yuyulmasının sübutu deyil. Lakin əmlakın ünvanı və göstərilən mülkiyyət strukturu çox spesifik bir sual doğurur: tikintini kim maliyyələşdirib, əmlaka kim sahibdir və əslində gəlirini kim əldə edir? Bu, xüsusilə də tanınmamış Qarabağ separatçı administrasiyasında yüksək “vəzifələr” tutan və Azərbaycan tərəfinin irəli sürdüyü ittihamlarla beynəlxalq axtarışda olan şəxsə gəldikdə doğrudur.
Arayik Harutyunyan siyasi münaqişəyə düşmüş təsadüfi bir şəxs deyildi. 28 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Baş Prokurorluğu ona qarşı ittiham irəli sürüb, məhkəməyəqədər həbs qərarı çıxarıb və beynəlxalq axtarışa verib. 5 oktyabr 2023-cü il tarixli rəsmi açıqlamada Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanları silahlı qrupların təşkili, terrorizmin maliyyələşdirilməsi, muzdluların cəlb edilməsi və Gəncə və Bərdəyə raket zərbələrinin təşkili ilə bağlı faktları sadalayıb və günahkar Harutyunyan göstərilib. Bu, hər bir hadisə üçün müstəqil dəlil deyil, Azərbaycan Baş Prokurorluğunun mövqeyidir, onun beynəlxalq axtarışda olması faktı onun iddia edilən Rusiya aktivləri məsələsini xüsusilə diqqətçəkən edir.
İndi isə Rusiya aspektinə nəzər salaq. Əgər Baqdasaryanın məlumatları sənədlərlə təsdiqlənərsə, təkcə Harutyunyanla bağlı deyil, həm də şirkətlərin qeydiyyatını, torpaqların alınmasını, tikintisini və obyektlərin kommersiya istismarını asanlaşdıran Rusiya strukturları ilə bağlı da suallar yaranır. Beynəlxalq axtarışda olan bir şəxs guya etibarnamələr vasitəsilə bu qədər genişmiqyaslı əmlak layihələrini necə yarada bilərdi? Vəsaitlərin mənşəyini kim təsdiqləyib? Faktiki faydalanan kim idi? Və niyə heç kim tanınmamış administrasiyanın keçmiş rəhbərinin milyonlarla dollarlıq investisiyalarının mənbəyini soruşmayıb? Burada istintaqın əvəzinə siyasi fərziyyələr irəli sürməmək xüsusilə vacibdir: konkret hüquqi şəxsləri, sahibləri, əməliyyat tarixlərini və bank marşrutlarını müəyyən etmək lazımdır.
Keçmiş Qarabağ separatçı rəhbərliyinin ictimai ritorikası ilə daşınmaz əmlak nəşrlərində təsvir edilən həyat tərzi arasındakı ziddiyyət eyni dərəcədə diqqət çəkir. Laçın dəhlizinin blokadası zamanı beynəlxalq informasiya kampaniyası humanitar fəlakət, ərzaq çatışmazlığı və əhalinin acınacaqlı vəziyyəti barədə davamlı bəyanatlarla müşayiət olunurdu. Siyasi nümayəndələr beynəlxalq təşkilatlara, Qərb hökumətlərinə və ictimaiyyətə müraciət edərək müdaxilə tələb etdilər. Amma əgər eyni zamanda, Qarabağ separatçı elitası adlanan şəxslərin nümayəndələri həqiqətən də Qarabağdan kənarda kommersiya obyektlərinin tikintisini maliyyələşdirirdilərsə, ictimaiyyətin soruşmaq hüququ var: niyə bu pul əhalinin ehtiyaclarını ödəmək üçün istifadə edilməyib? Ən əsası, bu, hansı mənbələrdən gəlirdi? İndiyə qədər bu, maliyyə təhlili ilə təsdiqlənmiş fakt deyil, blogerin ittiham versiyasıdır.
Ruben Vardanyan ayrı bir hekayədir. Burada ticarət mərkəzi haqqında təsdiqlənməmiş bir məlumatdan deyil, Korrupsiya Hesabatı Layihəsi (OCCRP) tərəfindən “Troika Laundromat” kimi tanınan beynəlxalq maliyyə araşdırmasından danışırıq. Jurnalistlər 2006-2013-cü illər arasında təxminən 4,6 milyard dolların keçdiyi ofşor şirkətlər şəbəkəsini araşdırdılar. Sistem Vardanyanın idarə etdiyi “Troika Dialog” investisiya bankı ilə əlaqəli idi. Sənədlər göstərirdi ki, onun və ailəsi ilə bağlı ödənişlər, o cümlədən “American Express” ödənişləri, ailə xərcləri və uşaqlarının təhsili üçün 3,2 milyon dollardan çox ödəniş bu şəbəkədəki şirkətlər vasitəsilə emal olunurdu. Lakin OCCRP xüsusilə vurğulayıb ki, jurnalistlər Vardanyanın bütün sistemin qanunsuz fəaliyyətlərindən xəbərdar olduğuna dair heç bir dəlil tapmayıblar və bu istintaqda ona rəsmi ittiham irəli sürülməyib. Bu, həqiqətən sənədləşdirilmiş maliyyə qalmaqalıdır və sonrakı siyasi karyerasından asılı olmayaraq diqqətçəkəndir.
Vardanyanın xüsusi maraq doğurmasının səbəbi də məhz budur. Böyük sərvətə malik bir adam olması. Beynəlxalq maliyyə əlaqələri və Rusiya bank sektorundakı təcrübəsi ilə o, qəfildən Qarabağda peyda olur, tanınmamış Qarabağ separatçı administrasiyasının “dövlət naziri” vəzifəsini qəbul edir və sonradan özünü siyasi və hərbi qarşıdurmanın mərkəzində tapır. Onun Tatev monastırının bərpası üçün 50 milyon dollarlıq layihəsi də OCCRP araşdırmasında yer alıb: jurnalistlər layihənin "Troika Laundromat" şəbəkəsindəki bir şirkətdən 100 min dollar aldığını aşkar ediblər. Lakin müstəntiqlər açıq şəkildə bildiriblər ki, bu ianələrdə qanunsuzluq və ya layihənin özündə hər hansı bir qanun pozuntusu aşkar etməyiblər. Lakin maliyyə axınlarının şəffaflığı məsələsi tamamilə aktual olaraq qalır.
Hekayənin nəzərdən qaçırılmaması mümkün olmayan başqa bir tərəfi də var. Araik Harutyunyandan əvvəl tanınmamış Qarabağ separatçı administrasiyasına Bako Sahakyan və Arkadi Qukasyan rəhbərlik ediblər. David Babayan onun “xarici siyasətini”, David İşxanyan “parlamenti” təmsil edib, Levon Mnatsakanyan və David Manukyan isə “hərbi vəzifələr” tutublar. Azərbaycan Baş Prokurorluğu bu şəxslərə qarşı çoxsaylı cinayət işlərini genişmiqyaslı araşdırmaya birləşdirib. Rəsmi məlumatlara görə, birləşdirilmiş iş 2548 maddə və 1389 cinayət işini əhatə edirdi. Bu, artıq bir şəxs və ya bir ticarət mərkəzi haqqında hekayə deyil, Qarabağ separatçılarının bütün siyasi və hərbi sisteminin fəaliyyətinə hüquqi qiymət vermək cəhdidir.
5 fevral 2026-cı ildə Bakı Hərbi Məhkəməsi separatçı administrasiyanın keçmiş rəhbərlərini və nümayəndələrini məhkum etdi. Araik Harutyunyan, Levon Mnatsakanyan, David Manukyan, David Babayan və David İşxanyan ömürlük həbs cəzası aldılar. Bako Sahakyan və Arkadi Qukasyan 20 il həbs cəzasına məhkum edildilər. 17 fevral 2026-cı ildə Ruben Vardanyan ayrıca 20 il həbs cəzası aldı. Qeyd etmək vacibdir ki, təqsirləndirilən şəxslər və onların nümayəndələri ittihamlara və məhkəmənin ədalətliliyinə etiraz etdilər, beynəlxalq insan haqları təşkilatları isə prosedurlar və müstəqil müşahidəçilərin iştirakı ilə bağlı narahatlıqlarını bildiriblər. Lakin verilən hökmlər keçmiş Qarabağ separatçı rəhbərliyinin xaricdəki mümkün maliyyə aktivlərini araşdırmaq zərurətini aradan qaldırmır.
Və burada bəzi Qərb siyasi dairələri üçün narahat olan ardıcıllıq məsələsi ortaya çıxır. Keçmiş Qarabağ separatçı liderlərinin təqibinə gəldikdə, onların azad edilməsi, beynəlxalq təzyiq və humanitar tədbirlər tələb olunur. Bu, özü də siyasi müzakirə mövzusudur. Bəs niyə keçmiş administrasiyanın fəaliyyətinin maliyyə tərəfinə xeyli az diqqət yetirilir? Mümkün aktivlər, ofşor şirkətlər, etibarnamələr və kommersiya əmlakları ilə bağlı araşdırmalar nə üçün eyni dərəcədə israrlı beynəlxalq tələblərə məruz qalmır? Əgər Avropa və Amerika siyasətçiləri həqiqətən insan hüquqları və şəffaflıqla maraqlanırlarsa, onda niyə keçmiş liderlərin xarici layihələrini maliyyələşdirmiş ola biləcək vəsaitlərin mənşəyinin müəyyən edilməsini tələb etmirlər?
Moskva da bu hekayədən kənarda qala bilməz. Rusiya ərazisi, Rusiya bank sistemi və Rusiya daşınmaz əmlak bazarı həqiqətən qanunsuz yolla əldə edilmiş kapital üçün əlverişli bir sığınacağa çevrilməməlidir. Və iddia edilən faydalananın kim olmasının fərqi yoxdur - keçmiş Qarabağ separatçı lideri, hökumət məmuru, oliqarx və ya siyasi müttəfiq. Əgər Rusiya strukturları bu cür insanlara daşınmaz əmlak əldə etmək, biznes aparmaq və xaricə mənfəət köçürmək imkanı veribsə, cavablar olmalıdır: onun mənşəyini kim təsdiqləyib, əməliyyatlara kim nəzarət edib və niyə lazımi yoxlamalar aparılmayıb? Heç bir siyasi münasibət dövləti öz qanunlarının icrası məsuliyyətindən azad etmir.
“Qaqarin” ticarət mərkəzinin hekayəsi hələ də sənədli təsdiq tələb edir, lakin bu, artıq humanitar vəziyyətlə bağlı ümumi söhbətlərlə rədd edilə bilməyən suallar doğurur. Keçmiş Qarabağ separatçı liderləri ilə əlaqəli 70 əmlakın siyahısı varsa, ictimaiyyətin emosional yüklü yazılara deyil, əmlak reyestrlərindən çıxarışlara, qanuni sahiblər haqqında məlumatlara, təsis sənədlərinə, əldə etmə tarixlərinə və maliyyələşdirmə mənbələrinə ehtiyacı var. Və bu məlumatların bir hissəsi belə təsdiqlənərsə, sadəcə başqa bir siyasi qalmaqaldan daha ciddi bir mənzərəyə sahib olacağıq. Məlum olur ki, adi insanlara fəlakət barədə məlumat verilərkən, qondarma Qarabağ separatçı elitasının ayrı-ayrı üzvləri regiondan kənarda öz iqtisadi infrastrukturlarını qura biliblər. Bütün bunlardan sonra kimsə hələ də keçmiş Qarabağ separatçı administrasiyasının pulu, əmlakı və məsuliyyəti ilə bağlı sualların tam beynəlxalq araşdırmaya layiq olmadığını iddia edəcəkmi?