Tarixi görüş, böyük gözləntilər və hələ bağlanmayan sülh qapısı

Aktual

22.11.2026 - 15:03

Dünyanın taleyi üç liderin masa arxasında əyləşməsindən asılıdır?

Dünyanın gözü 19 noyabr 2026-cı ildə keçirilən tarixi görüşdə idi. Dünyanın üç böyük gücünün – ABŞ-ın, Rusiyanın və Çinin rəhbərlərinin bir masa arxasında əyləşməsi beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən böyük maraq və ümidlə qarşılandı.

Bu, sıradan bir diplomatik görüş deyildi. Çünki söhbət təkcə üç dövlətin münasibətlərindən deyil, bütövlükdə dünyanın gələcəyindən, beynəlxalq təhlükəsizlikdən, müharibə və sülh məsələlərindən, nüvə təhlükəsindən və milyonlarla insanın taleyindən gedirdi.

Düşünürəm ki, bu görüşdən dünyanın gözləntiləri həddindən artıq böyük idi. İnsanlar uzun müddətdir davam edən müharibələrin, regional münaqişələrin, siyasi qarşıdurmaların sona çatması istiqamətində ciddi bir dönüşün başlanacağını gözləyirdilər. Ukrayna müharibəsinin dayandırılması, ABŞ–İran–İsrail qarşıdurmasının səngiməsi, böyük dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın bərpası və dünyanın daha təhlükəsiz gələcəyinə dair konkret qərarların qəbul edilməsi ümumi gözlənti idi.

Xüsusilə bir azərbaycanlı kimi məni narahat edən məsələlərdən biri də qonşuluğumuzda baş verən İran ətrafındakı qarşıdurmadır. ABŞ–İran–İsrail münasibətlərində yaranmış gərginlik təkcə həmin ölkələrin deyil, bütün regionun təhlükəsizliyini təhdid edir.

Azərbaycan üçün bu məsələnin xüsusi həssaslığı var. Biz qonşuluğumuzda müharibə deyil, sabitlik, qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq görmək istəyirik. İran ətrafında gərginliyin aradan qalxması, tərəflərin danışıqlar masasına qayıtması və sülhün bərqərar olması, şübhəsiz ki, hər bir azərbaycanlının arzusudur.

Düşünürəm ki, dünya ictimaiyyəti də üç böyük dövlət rəhbərinin görüşündən məhz bu istiqamətdə müəyyən nəticələr gözləyirdi. Axı ABŞ, Rusiya və Çin Yaxın Şərqdəki proseslərə təsir etmək imkanına malik dövlətlərdir. Onların ortaq siyasi iradəsi bu münaqişələrin həllinə ciddi töhfə verə bilərdi.

Məsələnin başqa bir tərəfi də iqtisadiyyatdır. Yaxın Şərq dünya iqtisadiyyatının mühüm enerji və ticarət mərkəzlərindən biridir. Burada baş verən hərbi qarşıdurmalar neft və qaz bazarlarına, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına, enerji təhlükəsizliyinə və bütövlükdə dünya iqtisadiyyatına təsirsiz ötüşmür.

Münaqişələrin yaratdığı iqtisadi itkilər isə təkcə müharibə aparan ölkələrin deyil, bütün dünyanın üzərinə düşür. Müharibə iqtisadiyyatı dağıdır, sülh isə iqtisadiyyat yaradır.

Əgər bu görüşdə İran ətrafındakı qarşıdurmanın dayandırılması, Yaxın Şərqdə sabitliyin bərpası və region iqtisadiyyatının dirçəldilməsi istiqamətində konkret razılaşmalar əldə olunsaydı, bundan hamı qazanardı. Münaqişə tərəfləri, qonşu dövlətlər, beynəlxalq ticarət və nəhayət, dünya iqtisadiyyatı.

Azərbaycanın iqtisadi maraqları baxımından da bu məsələlərin xüsusi əhəmiyyəti var. Gəlin məsələyə bir qədər də konkret rəqəmlərlə yanaşaq. 2025-ci ilin statistik məlumatlarına əsasən, Azərbaycanla Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 4,92 milyard dollar, İranla 644 milyon dollar, Ukrayna ilə isə 511 milyon dollar təşkil edib.

Ukrayna ilə müqayisədə diqqətçəkən başqa bir rəqəm də var. Müharibədən əvvəl, 2021-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 922 milyon dollardan çox idi. Bu gün həmin göstəricinin bərpası belə, iqtisadi münasibətlərin inkişafı üçün ciddi imkanların mövcud olduğunu göstərir.

Yaxın Şərqin digər ölkələri ilə də iqtisadi əlaqələrimiz mövcuddur. Məsələn, 2025-ci ildə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə ticarət dövriyyəmiz 182 milyon dolları, Suriya ilə 126 milyon dolları, İsraillə 78 milyon dolları, Səudiyyə Ərəbistanı ilə 58 milyon dolları, Misirlə 35 milyon dolları ötüb. Bunlar regionun yalnız bir neçə ölkəsi üzrə göstəricilərdir.

Bəs münaqişələr aradan qalxsa, siyasi və iqtisadi sabitlik bərpa olunsa, bu rəqəmlər nə qədər arta bilər? Əlbəttə, konkret artımın əvvəlcədən təmin olunacağına zəmanət yoxdur. Lakin iqtisadi münasibətlərin normallaşması, nəqliyyat yollarının açılması, investisiya mühitinin yaxşılaşması və qarşılıqlı ticarət məhdudiyyətlərinin azalması 20–30 faizlik artım üçün real müzakirə mövzusu ola bilər.

Belə bir inkişaf ssenarisində Rusiya ilə ticarət dövriyyəmizin 6 milyard dolları, İranla 800 milyon dolları, Ukrayna ilə isə 600–700 milyon dolları keçməsi mümkün hədəflər kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Daha uzunmüddətli perspektivdə isə İranla 1 milyard, Ukrayna ilə 3–4 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə nail olmaq da iqtisadi siyasətimizin qarşıya qoya biləcəyi strateji məqsədlərdən biri ola bilər. Əlbəttə, bunlar proqnoz və hədəflərdir, zəmanətli nəticələr deyil.

Bəs bütün bunlar Azərbaycan üçün nə deməkdir? Bu, ilk növbədə, yerli istehsalın genişlənməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı, sahibkarlıq imkanlarının artması, yeni iş yerlərinin açılması, ixrac gəlirlərinin çoxalması və büdcə daxilolmalarının genişlənməsi deməkdir.

Ticarətin artması avtomatik olaraq büdcənin eyni həcmdə artması demək deyil. Lakin ixracın, istehsalın, xidmətlərin və investisiyaların genişlənməsi dövlətin iqtisadi və maliyyə imkanlarını gücləndirə bilər.

Nəticədə dövlət büdcəsinin imkanları artar, infrastruktur layihələrinə, sosial proqramlara, təhsilə, səhiyyəyə və quruculuq işlərinə daha çox vəsait yönəltmək mümkün olar.

Ən başlıcası isə bütün bunlar Azərbaycan vətəndaşının gündəlik həyatında hiss olunmalıdır: daha çox iş yeri, daha yaxşı əməkhaqqı, daha geniş sahibkarlıq imkanları və daha yüksək yaşayış səviyyəsi.

Mənə elə gəlir ki, sülhün iqtisadi dəyərinə də məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır. Bir münaqişənin aradan qalxması bəzən bir neçə ölkənin deyil, bütöv bir regionun iqtisadi gələcəyini dəyişə bilər.

Bəli, Azərbaycanın güclənməsi üçün təkcə təbii sərvətlərimiz deyil, sülh şəraitində inkişaf edən qonşuluq münasibətlərimiz, açıq bazarlar və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarımız da böyük əhəmiyyət daşıyır.

Görüşün nəticələrinə nəzər saldıqda isə mənim şəxsi qənaətim belədir: tarixi əhəmiyyət daşıyan bu görüş hələlik tarixi nəticələr doğurmadı.

Bəli, BMT-nin islahatı, enerji təhlükəsizliyi, nüvə risklərinin azaldılması, beynəlxalq münasibətlərdə sabitliyin qorunması və digər məsələlər ətrafında ümumi razılaşmalar əldə edildi.

Bunlar, əlbəttə, əhəmiyyətsiz məsələlər deyil. Ancaq razılaşmaların ümumi xarakter daşıması, onların həyata keçirilməsi üçün konkret mexanizmlərin, müddətlərin və öhdəliklərin açıqlanmaması məndə müəyyən suallar doğurur.

Maraqlıdır ki, hər üç lider görüşü konstruktiv və faydalı adlandırdı, qarşılıqlı dialoqun davam etdirilməsinin vacibliyini vurğuladı. Deməli, ən azı bir məsələdə ortaq mövqe mövcuddur: danışmaq lazımdır, ünsiyyət kəsilməməlidir.

Mən bunu görüşün ən müsbət nəticələrindən biri hesab edirəm. Çünki bəzən bir müharibəni dayandırmaq üçün əvvəlcə müharibə edənlərin bir-biri ilə danışmağa başlaması lazımdır.  Axı danışmaq sülhə aparan yolun başlanğıcıdır, son nöqtəsi deyil.

Tarixi hadisə ilə tarixi nəticə arasında məsafə var. Bu görüşün əhəmiyyətini yalnız bu gün əldə olunan razılaşmalarla ölçmək düzgün olmazdı. Ola bilsin ki, bu görüş gələcəkdə daha geniş diplomatik münasibətlərin, yeni danışıqlar formatının və qlobal problemlərin həlli üçün əməkdaşlığın başlanğıcına çevrilsin.

Amma bunun üçün üç liderin xoş sözləri real siyasi iradəyə, ümumi bəyanatları konkret addımlara, diplomatik təmasları isə qarşılıqlı etimad və məsuliyyətə çevrilməlidir.

Mənim qənaətimcə, bu görüşün bugünkü ən böyük əhəmiyyəti üç nəhəng güc mərkəzinin bir-biri ilə dialoqa hazır olduğunu nümayiş etdirməsidir. Sabahkı tarixi əhəmiyyəti isə həmin dialoqun dünyanın real problemlərinin həllinə nə dərəcədə xidmət edəcəyindən asılı olacaq.

Bəlkə də bu görüş gələcək tarix kitablarında yeni bir diplomatik mərhələnin başlanğıcı kimi xatırlanacaq. Bəlkə də sadəcə böyük gözləntilər doğurmuş, lakin konkret nəticələri məhdud qalmış bir siyasi hadisə kimi yadda qalacaq.

Bunu zaman göstərəcək. Amma bir həqiqət var: dünyanın böyük dövlətlərinin rəhbərləri üçün ən böyük siyasi uğur bir-birinə üstün gəlmək deyil, milyonlarla insanın həyatını xilas edə biləcək ortaq məxrəcə gəlməkdir.

Mən istərdim ki, bu görüşün davamı olsun. Ancaq növbəti görüşlərdə artıq təkcə xoş sözlər, ümumi bəyanatlar və diplomatik təbəssümlər deyil, müharibələrin dayandırılması, İran ətrafında gərginliyin aradan qaldırılması, Yaxın Şərqdə sabitliyin və iqtisadi həyatın bərpası, insanların təhlükəsiz gələcəyi ilə bağlı konkret qərarlar görək.

Çünki dünyanın liderlərdən gözləntisi onların nə qədər böyük dövlətə rəhbərlik etmələri deyil, nə qədər böyük sülh yarada bilmələridir.

Müəllif: Rafiq Mehdiyev

19.11.2026-cı il.

Müəllif: Ayna.az

Pin up casino Pin-up casino giriş