Cənab Simonyan, heç bir poeziya işğalı günahsızlığa, siyasi məsuliyyəti başqasının günahına çevirməyəcək
Ermənistan siyasətində diqqətçəkən bir qəribəlik var: inandırıcı arqumentlər tükəndikdə, poeziya, tarixi şikayətlər və əbədi qurbanın yaxşı məşq edilmiş rolu mərkəzi yer tutur. Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) Ermənistanı təşkilatdakı səsvermə hüququndan məhrum etmək və məsul vəzifələrə nümayəndələrini təyin etmək imkanını dayandırmaq qərarından sonra şahidi olduğumuz mənzərə məhz budur. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyan məsələyə rus dilində iki cümlə ilə reaksiya verdi: "Onlar bizi səsimizdən məhrum etdilər, hamı bizi birlikdə öldürərkən çox susurdu".
Bu, emosional, dramatik və erməni siyasi ritorikasında tipik olduğu kimi, hadisələrin tarixi ardıcıllığına olduqca qəribə bir baxışdır. Lakin onu oxuduqdan sonra narahat bir sual yaranır: cənab Simonyan "birlikdə öldürüldü" və bunu kim etdi?
Bu poetik açıqlamanın məzmununa dərindən baxmazdan əvvəl xatırlamaq lazımdır ki, bu yaxınlarda Alen Simonyan tamamilə fərqli bir siyasi üslub nümayiş etdirdi. Ermənistanda parlament seçkiləri ərəfəsində o, həvəslə müsahibələr verir, tanınmış blogerlər və jurnalistlərlə ünsiyyət qurur, bəzən olduqca qızğın müzakirələrdə iştirak edir və yeni, praqmatik siyasi mədəniyyətin nümayəndəsi kimi görünməyə çalışırdı. Bəzi söhbətlərdə o, hətta köhnə millətçi klişelərdən, tarixi şikayətlərdən və qonşularla qarşıdurmanın sonsuz təkrarlanmasından uzaqlaşmağın vacibliyini anlayan biri kimi təəssürat yaradırdı. Kimsə düşünə bilərdi ki, İrəvan həqiqətən də dövlətin gələcəyinin yalnız keçmiş şikayətlər və öz siyasi uğursuzluqları üçün daim xarici günahkarlar axtarışı üzərində qurulmadığını anlamağa başlayıb. Lakin başqa bir xoşagəlməz vəziyyət yaranan kimi, köhnə xuliqan yenidən tanış musiqisini çalmağa başladı. İndi isə praqmatik siyasətçi əvəzinə, qarşımızda bir daha bütün dünyanın İrəvana tarixi günahkarlıq hissi borclu olduğunu hiss edən erməni siyasi dramaturgiyasından tanış bir personaj var.
Burada ən maraqlısı hətta Simonyanın KTMT-nin qərarı barədə açıq danışmaq qərarı deyil. Siyasətçinin təşkilatı tənqid etmək, onun hərəkətlərindən narazılığını bildirmək və İrəvanın müttəfiq öhdəliklərinə xəyanət hesab etdiyi halları xatırlatmaq üçün tam hüququ var. İllərdir ki, Ermənistan tərəfi KTMT-nin 2021-2022-ci illər hadisələrinə lazımi reaksiyanı vermədiyini iddia edir və 2024-cü ilin fevral ayında Baş nazir Nikol Paşinyan ölkənin təşkilatdakı iştirakının dondurulduğunu elan etdi.
Lakin indi məntiqi bir sual yaranır: əgər Ermənistan özü KTMT-də tam hüquqlu fəaliyyətini praktik olaraq dayandırıbsa, onun fəaliyyətində iştirak etməyibsə və təşkilat rəhbərliyinin fikrincə, üzvlük haqqını ödəməyibsə, onda niyə öz siyasi qərarının nəticələri erməni xalqına qarşı daha bir “tarixi cinayət” kimi təqdim olunur? 11 noyabr tarixli qərarla bağlı məlumatlara görə, əsas KTMT Nizamnaməsinin borclar halında hüquqların məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan 25-ci maddəsinin tətbiqi olub. Təşkilatın baş katibi həmçinin bildirib ki, üzvlük haqqı məsələsi həll edildikdən sonra tam iştirak bərpa edilə bilər. Söhbət ermənilərin ümumiyyətlə danışmasının qadağan edilməsindən, dövlətin qurumdan birdəfəlik qovulmasından və ya hansısa beynəlxalq sui-qəsddən getmir, öhdəlikləri yerinə yetirməməyin konkret institusional nəticələrindən gedir.
Amma gəlin nədənsə Ermənistan siyasi hakimiyyətinin nümayəndələrinin soruşmaqdan çəkindiyi əsas suala qayıdaq: kimi kimi öldürüb? Cənab Simonyanın tarixi faktları adi millətçi qablaşdırma olmadan səsləndirmək üçün siyasi cəsarəti yoxdur? Təxminən otuz il ərzində Azərbaycanın Ermənistanın hərbi işğalının nəticələrinə dözdüyünü, yüz minlərlə azərbaycanlının evlərindən didərgin düşməyə məcbur olduğunu və Xocalı faciəsinin həmin müharibənin ən dəhşətli epizodlarından birinə çevrildiyini xatırlamaq həqiqətənmi bu qədər çətindir? Yaxınlarını, evlərini, doğma şəhərlərini və əcdadlarının yaşadığı torpağa qayıtmaq imkanını itirən Azərbaycan ailələrinin taleyini görməzdən gələrək dünyanın kollektiv sükutundan danışmaq həqiqətən mümkündür? Azərbaycan cəmiyyəti üçün bunlar mücərrəd dərslik səhifələri və ya əlverişli siyasi metafora deyil. Bunlar insan taleləri, dağıdılmış yaşayış məntəqələri, kütləvi köçkünlük və onilliklər boyu ədalət gözləməkdir.
Burada tarixi əlverişli siyasi konstruksiya ilə əvəz etməmək xüsusilə vacibdir. Ermənistan Respublikası 1990-cı illərdə yaranmayıb və müasir Ermənistan dövlətinin tamamilə Azərbaycan ərazilərində yaradıldığını iddia etmək doğrudur. Lakin bu, başqa bir faktı dəyişdirmir: Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Ermənistan qüvvələri artıq keçmiş olan Dağlıq Qarabağ və ona bitişik Azərbaycanın bölgələri üzərində nəzarəti ələ keçirdi və beynəlxalq ictimaiyyət bu bölgələri Azərbaycan Respublikasının ərazisi kimi tanıdı. İşğal nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öldürüldü.
İnsanlar yurdlarından didərgin salındı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il tarixli dörd qətnaməsi - 822, 853, 874 və 884 - hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, işğalçı qüvvələrin geri çəkilməsini və Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsini tələb edirdi. Bəs bu hekayədə kim onilliklər ərzində öz evlərinə qayıtmağı gözləyirdi? Kim çadırlarda, müvəqqəti yaşayış məntəqələrində və yataqxanalarda yaşayırdı? Kim qohumlarının məzarlarını ziyarət edə bilmirdi? Və niyə bunu xatırladanda dərhal İrəvandakı bəzi siyasi dairələr dərhal erməni xalqına qarşı nifrət ittihamlarına əl atırlar?
Simonyanın guya "səssiz qalanlar"a istinad etməsi ayrıca müzakirə mövzusudur. Əgər o, beynəlxalq ictimaiyyəti nəzərdə tutursa, burada da xatırlatmağa dəyər bir şey var. Rusiya, Fransa və ABŞ 1997-ci ildən bəri ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədrlik edirdilər. Onilliklər boyu bu üç nüfuzlu dövlətin diplomatik vasitələri, siyasi təsiri və danışıqlar prosesinə təsir etmək imkanı var idi. Lakin işğal olunmuş Azərbaycan əraziləri işğal altında qaldı və yüz minlərlə məcburi köçkün qayıtmalarını gözləməyə davam etdi. Diplomatiyanın keyfiyyəti, vasitəçiliyin effektivliyi və hər bir gücün geosiyasi maraqları barədə istədiyin qədər mübahisə etmək olar, amma faktın özünü yenidən yazmaq olmaz: BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi təxminən otuz il yerinə yetirilmədi. Əgər Simonyan bu gün beynəlxalq sükutu deyirsə, o, həmçinin Azərbaycan ərazilərinin azad edilməsi ilə bağlı beynəlxalq tələbləri İrəvanın qulaqardına vurmasını da xatırlamalıdır. Bəlkə də onda onun şeiri bir az daha uzun, lakin heç olmasa, tarixi cəhətdən daha dəqiq olardı.
Xüsusilə diqqətçəkəndir ki, bu hekayədə Rusiya eyni zamanda, Ermənistanın şikayətlərinin obyekti və İrəvanın uzun illər öz maraqları üçün istifadə etməyə üstünlük verdiyi siyasi prosesin iştirakçısıdır. Moskva Qarabağ nizamlanmasında əsas vasitəçilərdən biri idi; Rusiya nümayəndələri danışıqlarda iştirak edirdilər. Cənubi Qafqazda Rusiyanın təsiri çox böyük idi. Bəs bu o deməkdir ki, bu gün tək, emosional bir kvatraində cinayətləri kimin konkret olaraq törətdiyini, qərarları kimin verdiyini və kimin məsuliyyət daşıdığını izah etmədən hər kəsi kollektiv qatil elan edə bilərik? Simonyan Rusiyanın rolu haqqında danışmaq istəyirsə, bunu konkret şəkildə etsin. Fransa və ABŞ-ı müzakirə etmək istəyirsə, qoy onların hərəkətlərini və qərarlarını tənqid etsin. Lakin münaqişənin mürəkkəb tarixini "hamımızı birlikdə öldürdülər" kimi qeyri-müəyyən bir formul halına gətirmək siyasi təhlil deyil, narahat sualları emosional tüstü pərdəsi arxasında gizlətmək cəhdidir.
Bu hekayənin başqa bir tərəfi də var. İllərdir ki, Ermənistan siyasi elitası münaqişə ilə bağlı ictimai təsəvvürləri guya xarici qüvvələr tərəfindən daim təhdid edilən bir xalq obrazı vasitəsilə formalaşdırıb. Bu dünyagörüşünə görə, Ermənistan tərəfi demək olar ki, həmişə yalnız xarici hərəkətlərin hədəfi kimi görünür, qərarlar, hərbi əməliyyatlar, işğal və mülki əhalinin taleyi üçün öz məsuliyyəti isə periferiyaya ötürülür. Bu siyasi düşüncə modeli rahatdır: xoşagəlməz suallara cavab verməkdən çəkinməyə, məğlubiyyətləri müttəfiqlərin xəyanəti, diplomatik uğursuzluqları isə qlobal ədalətsizlik kimi izah etməyə imkan verir. Lakin bunun bir ciddi çatışmazlığı var: qonşularla normal münasibətlər qurmağa kömək etmir. Xarici dünyanın öz ağrısını etiraf etməsini sonsuz tələb etmək, eyni zamanda, başqalarının ağrısını nümayişkaranə şəkildə görməzdən gəlmək mümkün deyil. Empatiya milli mülkiyyət deyil və ölənlərin xatirəsi heç kimə siyasi məsuliyyətsizlik üçün qeyri-müəyyən icazə vermir.
Lakin baş verənlərin seçkiqabağı kontekstini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Ermənistanda həlledici siyasi dövr yaxınlaşır və dürüstlük, milli həmrəylik və seçicilərə xarici təzyiqə qarşı durmaq qabiliyyətini nümayiş etdirmək üçün hər hansı bir fürsət xüsusilə qiymətlidir. Bu fonda Simonyan köhnə ritorikaya əsaslanan auditoriyanı itirməməklə yanaşı, eyni zamanda, yeni dövrün siyasətçisi kimi imicini qorumaq istəyir. Ona görə də qəribə siyasi balanslaşdırma aktı mövcuddur: dünən - müsahibələr, müzakirələr, praqmatizm haqqında danışmaq cəhdləri; bu gün naməlum tarixi cani qrupuna qarşı poetik ittihamlar. Görünür, Ermənistan siyasi mədəniyyətinin modernləşməsi bəzən köhnə millətçi şüarları xatırlamaq üçün ilk ciddi fürsət yaranana qədər davam edir. Və sonra şikayətlər arxivi yenidən açılır, sınaqdan keçirilmiş və doğru formullar əldə edilir və ictimaiyyətə başqa bir tarixi dram dozası verilir. Bu, daxili auditoriya üçün nəzərdə tutula bilər, lakin Ermənistandan kənarda bu cür ifadələr tamamilə fərqli şəkildə qəbul edilir.
Eyni zamanda, bu gün Azərbaycan özünü Ermənistan elitasının onilliklərdir öyrəşdiyi siyasi reallıqdan tamamilə fərqli bir siyasi reallıqda tapır. Ölkənin ərazi bütövlüyü bərpa edilib, azad edilmiş ərazilər üzərində nəzarət bərpa edilib və regional status-kvonun əvvəlki modeli artıq mövcud deyil. Bu, artıq 1990-cı illərin əvvəllərindəki vəziyyət deyil.
İrəvan status-kvonu qoruyub saxlamağa və danışıqları sonsuza qədər uzatmağa ümid edə biləndəki vəziyyət indi yoxdur. İndi regiona sülh, nəqliyyat bağlantısı, iqtisadi əməkdaşlığa və revanşist fantaziyaların rədd edilməsinə ehtiyac var. Azərbaycan davamlı sülhdə maraqlıdır, lakin sülh tarixin yenidən yazılmasına razılıq vermək demək deyil. Münasibətlərin normallaşdırılması Azərbaycan cəmiyyətindən Xocalını, işğalı, insanların qovulmasını və yaşayış məntəqələrinin dağıdılmasını unutmağı tələb etmir. Bu, başqa bir şey tələb edir: reallığın tanınması, keçmişə görə məsuliyyət və qonşu dövlətlərin suverenliyə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmət çərçivəsində mövcud olmalı olduğunu anlamaq.
Simonyan üçün əsas sual burada ortaya çıxır. Əgər siz həqiqətən də yeni nəsil erməni siyasətçilərini təmsil edirsinizsə, öz cəmiyyətinizi Ermənistanın praqmatik xarici siyasətə hazır olduğuna inandırmaq istəyirsinizsə, onda niyə hər dəfə bu yetkinliyi nümayiş etdirmək üçün fürsət yarandıqda “kollektiv qurban” ritorikasına qayıdırsınız? Niyə açıq şəkildə deyə bilmərik: Ermənistan xalqı faciələrə məruz qaldı, Azərbaycan xalqı faciələrə məruz qaldı, müharibə böyük insan əzabları gətirdi və keçmiş siyasi qərarlar yeni münaqişələr üçün əsas olmamalıdır? Niyə azərbaycanlıların öldürüldüyünü, qovulduğunu və evlərindən məhrum edildiyini etiraf edə bilməzsiniz? Yoxsa başqalarının ağrısını etiraf etmək onilliklər boyu erməni milli ritorikasının qurulduğu siyasi təməli avtomatik olaraq məhv edir?
Nəhayət, cənab Simonyan bir sadə şeyi qeyd etməlidir: KTMT Ermənistanı müəyyən bir təşkilat daxilində institusional hüquqlarından məhrum etdi, lakin heç kim onu danışmaq, müzakirə etmək, tənqid etmək və maraqlarını müdafiə etmək hüququndan məhrum etmədi. Diplomatiya, sənədlər, arqumentlər və siyasi məsuliyyət də məhz bunun üçündür. Şeirə də icazə verilir, baxmayaraq ki, Ermənistan Dövlət Təhlükəsizlik Şurasının katibindən qafiyəli təhqirdən daha çox şeyi eşitməyi gözləmək olardı. Əgər kimin kimi öldürdüyündən danışırıqsa, onda tarixi söhbət əlverişli bir dördlüklə deyil, faktlarla və münaqişənin hər iki tərəfindəki insanların taleyi ilə başlamalıdır. Əks halda, qəribə bir mənzərə ortaya çıxır: Ermənistan tənqid edildikdə eşidilməyi tələb edir, lakin azərbaycanlıların əzabları müzakirə edildikdə sükut gözlənilir. Tarix erməni siyasətçilərinin seçki repertuarına uyğunlaşmağa məcbur deyil. Və heç bir poeziya işğalı günahsızlığa, siyasi məsuliyyəti başqasının günahına çevirməyəcək.