Paşinyan tarixi dönüş hazırlayır: yeni Konstitusiya sülhün təməli olacaq?

Aktual

20.11.2026 - 10:56

Yeni Konstitusiya həm daxili yenidənqurma aləti, həm də Ermənistanın fərqli dövlətçilik modelinə keçidinin hüquqi simvolu olmalıdır

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 18 noyabrda parlamentdə yeni Konstitusiya ilə bağlı verdiyi açıqlamalar konstitusiya islahatlarının onun siyasi strategiyasının mərkəzi elementinə çevrildiyini göstərir. Bu, artıq sadəcə Əsas Qanuna düzəliş etmək məsələsi deyil, Ermənistan dövlətçiliyinin ideoloji əsaslarını yenidən müəyyənləşdirmək, nəhayət, Qarabağ münaqişəsinin siyasi irsindən uzaqlaşmaq və qonşu ölkələrlə yeni münasibətlər modelini möhkəmləndirmək cəhdidir. Eyni zamanda, İrəvanın daxili gündəliyi getdikcə daha çox Bakının yekun sülh müqaviləsi üçün əsas tələbi ilə kəsişir.

Müxalifətin yeni Konstitusiyanın Azərbaycanın tələbi ilə hazırlanması ilə bağlı ittihamlarına cavab olaraq Paşinyan konstitusiya islahatları gündəliyinin səkkiz il əvvəl formalaşdırıldığını və mövcud hökumətin sadəcə öz proqramını həyata keçirdiyini bildirdi. Eyni zamanda, o, mövcud Konstitusiyanı sərt şəkildə tənqid edərək onu oliqarxiyanın konstitusiyası, korrupsiyalaşmış məhkəmə sistemi və xalqın hakimiyyət mənbəyi kimi əsl rolunu görməzdən gələn dövlət quruluşu adlandırdı.

Bu ifadələr təkcə rəqibləri ilə polemikaları üçün vacib deyil. Paşinyan bir islahat altında iki məqsədi birləşdirməyə çalışır: əvvəlki hakimiyyətlərin institusional irsini dağıtmaq və dövlətin xarici siyasət fəlsəfəsini dəyişdirmək. Beləliklə, Ermənistanın yeni Konstitusiyası həm daxili yenidənqurma aləti, həm də Ermənistanın fərqli dövlətçilik modelinə keçidinin hüquqi simvolu olmalıdır.

Baş nazir bu modelin əsas ideoloji məzmununu "Əsl Ermənistan" konsepsiyası ilə əlaqələndirir. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, dövlət siyasəti qonşularla münaqişə yarada biləcək tarixi ərazi anlayışlarına və layihələrinə deyil, mövcud Ermənistan Respublikasının maraqlarına, onun beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə, təhlükəsizliyinə və iqtisadi inkişafına əsaslanmalıdır.

Əslində Paşinyan Ermənistan cəmiyyətinin müstəqillikdən bəri yaranan siyasi koordinatlar sistemini yenidən nəzərdən keçirməsini təklif edir. Onilliklərdir ki, Qarabağ məsələsi Ermənistanın xarici siyasətinin yalnız bir aspektindən daha çox olub. Bu, milli kimliyin mahiyyətini, təhlükəsizlik qavrayışlarını, elitaların siyasi legitimliyini və Azərbaycanla münasibətlərin təbiətini əsasən müəyyən etdi. Ermənistanın İkinci Qarabağ müharibəsində məğlubiyyətindən və Bakının bütün Qarabağ bölgəsi üzərində nəzarəti bərpa etməsindən sonra bu model dərin böhrana düşdü, lakin onun sosial və siyasi təsiri qalmaqdadır.

Məhz bu mirasla Paşinyan siyasi əlaqələri kəsməyə çalışır. Onun fundamental mövqeyi ondan ibarətdir ki, Ermənistan Respublikası mövcud dövlət sərhədləri və imkanları ilə əlaqəsi olmayan tarixi layihələrin həyata keçirilməsi üçün bir alətə çevrilməməlidir. Bu məntiqdə, yeni Konstitusiyanın preambulasında 1990-cı il İstiqlal Bəyannaməsinə istinadın çıxarılması simvolik əhəmiyyət kəsb edir: bu, Bəyannamənin özünün ləğvi deyil, onu yeni Əsas Qanunun ideoloji təməli kimi təsbit etməkdən imtina etməkdir.

İrəvan və Bakı arasında əsas fikir ayrılığı buradadır. Azərbaycan qeyd edir ki, mövcud Ermənistan Konstitusiyasının preambulasında Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad var və bu sənəddə də öz növbəsində Ermənistan SSR Ali Sovetinin və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin 1 dekabr 1989-cu il tarixli birgə qərarından bəhs olunur. Bakı haqlı olaraq bu hüquqi və siyasi əlaqəni Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının davamı kimi görür və bu ziddiyyətlərin həllini sülh müqaviləsinin yekun imzalanması üçün zəruri şərt hesab edir.

Ermənistan tərəfi fərqli hüquqi mövqe tutur. Paşinyan əvvəllər Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsinin 26 sentyabr 2024-cü il tarixli qərarına istinad etmişdi ki, bu qərara əsasən, Konstitusiyanın preambulasında Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad birbaşa Əsas Qanunun maddələrində təsbit olunmuş müddəalara şamil edilir. İrəvan həmçinin iddia edir ki, mövcud Konstitusiyada Azərbaycana qarşı birbaşa ərazi iddiaları yoxdur.

Lakin siyasi problem yalnız hüquqi şərhlə məhdudlaşmır. Tərəflər mövcud sənədin məzmununa dair fikir ayrılığına baxmayaraq, qarşılıqlı etimadın olmaması və mübahisəli tarixi və hüquqi formulların davamlılığı son həlli çətinləşdirir. Ona görə də, yeni Konstitusiya təkcə Ermənistan üçün daxili məsələ deyil, həm də ikitərəfli sülh prosesində ən həssas amillərdən birinə çevrilir.

Bu kontekstdə Paşinyanın eyni zamanda, özünü Bakının tələblərindən uzaqlaşdırmaq və mübahisəli məsələni həll etmək istəyini nümayiş etdirmək istəyi xüsusilə diqqət çəkir. O, konstitusiya islahatının Azərbaycan tərəfindən diktə edilmədiyini, Ermənistan rəhbərliyinin müstəqil siyasi qərarı olduğunu israrıa deyir. Formal olaraq, bu mövqelər - bu iki prinsip bir-birini istisna etmir: İrəvan nəticəsi Bakının gözləntiləri ilə üst-üstə düşsə belə, öz proqram məqsədində islahatlar aparmağı düşünə bilər. Lakin Azərbaycan tərəfi üçün həlledici amil təşəbbüsün mənşəyi deyil, yeni Əsas Qanunun konkret məzmunu və suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması prinsiplərinə uyğunluğu olacaq.

Eyni zamanda, təkbaşına yeni Konstitusiya yekun sülhü təmin etmir. Ən əhəmiyyətli siyasi və hüquqi maneələrdən birini aradan qaldıra bilər, lakin qalan məsələlərin həyata keçirilməsini, sülh müqaviləsinin imzalanmasını və təsdiqlənməsini və ya mehriban qonşuluq münasibətləri üçün davamlı mexanizmlərin yaradılmasını əvəz etməyəcək. Başqa sözlə, konstitusiya islahatı sülh üçün daha əlverişli təməl yarada bilər, lakin bütün normallaşma prosesini əvəz edə bilməz.

Paşinyanın daxili siyasi hesablamaları da az əhəmiyyətli deyil. Baş nazir faktiki olaraq konstitusiya islahatını ölkənin gələcəyi üçün təklif etdiyi modelə səsverməyə çevirir. O, artıq ictimai suallara inandırıcı cavablar verildikdə, vətəndaşların böyük əksəriyyətinin referendumda yeni Konstitusiyanı dəstəkləyəcəyinə əminliyini bildirib. Beləliklə, hökumət qarşıdan gələn plebisiti dar hüquqi prosedur kimi deyil, münaqişəli siyasi məntiqi davam etdirməklə mövcud sərhədlərin tanınması və dinc inkişafın prioriteti əsasında dövlət quruculuğuna keçid arasında seçim kimi təqdim etməyə çalışır.

Məsələnin bu cür qoyulması eyni zamanda, ciddi siyasi risklər yaradır. Müxalifət islahatı Azərbaycana güzəşt və tarixi milli maraqların rədd edilməsi kimi təqdim etmək imkanına malikdir. Hökumət isə öz növbəsində yeni Konstitusiyaya müqaviməti sülh gündəliyinə qarşı çıxmaq kimi şərh edə bilər. Nəticədə, konstitusiya referendumu Paşinyanın tərəfdarları və əleyhdarları arasında daha bir genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilmək riski daşıyır və Əsas Qanunun məzmunu məsələsi mövcud hökumətin bütün kursunun qiymətləndirilməsi ilə sıx bağlı olacaq.

Baş nazir üçün bu, onun siyasi legitimliyini gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Yeni Konstitusiya ictimai dəstək alsa, Paşinyan nəticəni təkcə dövlət strukturunun islahatının deyil, həm də Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması kursunun ictimai təsdiqi kimi təqdim edə biləcək. Lakin əks ssenari onun strategiyasının həyata keçirilməsini ciddi şəkildə çətinləşdirə bilər: referendumun mənfi nəticəsi hökumətin yeni siyasi modeli möhkəmləndirmək və mövcud kursa qarşı çıxan qüvvələrin mövqeyini gücləndirmək qabiliyyətini şübhə altına qoyardı.

Ona görə də, Paşinyanın islahatlara ehtiyacı necə izah etməsi deyil, həm də konstitusiya layihəsində dəqiq nələrin yer alacağı çox vacib olacaq. Ermənistan cəmiyyəti dövlət quruluşu, məhkəmə sistemi, hakimiyyət mənbələri, ərazi bütövlüyü və xarici siyasətin əsasları ilə bağlı konkret müddəaları qiymətləndirməli olacaq. Azərbaycan isə öz növbəsində sənədi ilk növbədə Bakının yekun sülh razılaşması ilə uyğunsuz hesab etdiyi dilin aradan qaldırılması baxımından qiymətləndirəcək.

Nəticə etibarilə, Paşinyan Ermənistan cəmiyyətinə yeni sosial müqavilə təklif edir: tarixi ərazi anlayışlarından dövlət siyasətinin əsası kimi istifadədən imtina etmək və mövcud Ermənistan Respublikasının qorunmasına, möhkəmləndirilməsinə və inkişafına diqqət yetirmək. Onun üçün bu, eyni zamanda, əvvəlki elitaların mirasını aradan qaldırmaq, öz siyasi vizyonunu möhkəmləndirmək və qonşuları ilə uzunmüddətli sülh üçün şərait yaratmaq üçün bir yoldur.

Lakin əsas sual Ermənistan cəmiyyətinin milli kimliyin belə bir yenidən düşünülməsini qəbul etməyə hazır olub-olmamasıdır. Axı Konstitusiyaya düzəliş etmək hüquqi prosedurdan daha çox şeydir: bu, keçmişin qavranılmasına, məğlubiyyətin qiymətləndirilməsinə və ölkənin gələcəyinin anlaşılmasına təsir göstərir. Məhz buna görə də qarşıdan gələn referendum təkcə Paşinyanın siyasi mövqeyini deyil, həm də Ermənistanın münaqişəli dövlətçilik modelindən suveren inkişaf üzrə praqmatik siyasətə keçmə qabiliyyətini sınaqdan keçirəcək.

Cənubi Qafqaz üçün bu prosesin əhəmiyyəti Ermənistanın daxili müzakirələrindən də kənara çıxır. Əgər yeni Konstitusiya mübahisəli ərazi və siyasi əlamətdar yerlərin rədd edilməsini həqiqətən də təsbit edərsə, bu, Bakı ilə İrəvan arasında sülhün yekunlaşdırılmasına mane olan əsas maneələrdən birini aradan qaldıra bilər. Lakin bu dəyişikliyin nə qədər dərin olacağı Baş nazirin açıqlamaları ilə deyil, Əsas Qanunun yekun mətni və Ermənistan cəmiyyətinin onun təklif etdiyi gələcək modelini dəstəkləmək istəyi ilə müəyyən ediləcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov

Müəllif: Ayna.az

Pin up casino Pin-up casino giriş