İranlıların qənaətincə, İranın Nabuccoya qoşulmaması (daha doğrusu, bu layihəyə yaxın buraxılmaması) layihə üçün "Axilles dabanı"dır. Onlara görə, İranın təbii qaz ehtiyatı 33,1 trilyon kubmetrdir. Nabuccodan kənarda qalan Tehran "mavi yanacağ"ı yeni bir xətlə Avropaya çıxarmaq niyyətindədir. İran, İraq və Suriya arasında bu layihəyə dair üçtərəfli görüşlərdən sonuncusunda "mavi yanacağ"ın ötürülməsinə, tranzitinə və ixracına dair layihənin ümumi prinsipləri ilə bağlı razılaşma əldə edilib. İyulun 25-də İranın Üsuliyyə şəhərində "Pars" özəl iqtisadi bölgəsində təbii qazın tranziti və ixracına dair İran, Suriya və İraq arasında ilk rəsmi anlaşma imzalanıb.
İranın "Cənubi Pars" yatağından qazı İraq, Suriya, Livan və daha sonra Aralıq dənizi sahilləri ilə Avropa bazarına çıxarmaq nəzərdə tutulur. Ələdə edilmiş razılaşmaya əsasən, 56 dyüm diametrində olan borular vasitəsi ilə 5,6 min km uzunluğundakı bu kəmərlə sutkada 110 milyon kubmetr qaz vurulacaq.
Bəyan edilir ki, "yetərincə maliyyə vəsaiti olacağı halda", 2013 və 2014-cü ildə bütün tərəflərin iştirakı ilə layihənin istimarına başlamaq mümkündür. Tehranın "islam kəməri" adlandırdığı bu xətlə 2020-ci ilədək İraq gündəlik 10 milyondan 15 milyonadək, Suriya 15-20 milyon, Livan isə 5-7 milyon kubmetr təbii qaz almaq istəyir. Ehtimal olunur ki, gündəlik 65-70 milyon kubmetr həcmində təbii qaz ixracı Avropa Birliyinin "mavi yanacağ"a olan tələbatını ödəyəcək.
İran mənbələri bu kəmərin Nabuccoya alternativ və ya rəqib olacağını gizlətmir. (Bakı-Ceyhan-Tbilisi əsas neft ixracı kəmərinin çəkilişi zamanı da İran və Rusiya hay-küy salmışdı). Ancaq məsələ sabitlikdə, istiqrarda və iqtisadi risk dərəcəsindədir. Layihəni gerçəkləşdirmək niyyətində olan tərəflər bu baxımdan şərtlərə cavab verirmi? - sual bundadır.
Atom-nüvə proqramı və insan haqları kimi məsələlərlə bağlı İran hakimiyyəti ciddi iqtisadi və siyasi sanksiyalara məruz qalıb. İraqda isə vəziyyət hələ də bu sayaq irimiqyaslı layihələr üçün sərfəli sayıla bilməz. Suriyada da siyasi istiqrar mövcud deyil. Livanda iranyönlülərin, Qərbin terrorçu olaraq tanıdığı "Hizbullah"ın hökumət başına gəlməsi bu ölkədə riskin böyüklüyünü təsdiqləyən faktorlardır.
Bundan başqa, kəmərin çəkilişinə 10 milyard dollar maliyyə vəsaiti lazımdır. Bu yatırımı kim qoyacaq? Özü də indiki əlverişsiz siyasi şəraitdə? İran mənbələrinin yaydığı "Avropanın bir sıra şirkətləri bu layihəni maliyyələşdirmək istəklərini artıq bildiriblər" xəbəri isə daha çox blefə bənzəyir. Belə bir şey ciddi olsaydı, həmin şirkətlərin adları açıqlanardı.
|
