Azərbaycanda əhali hələ ki artmaqdadır

Demoqrafik problemlər bütün dünyanı narahat edir. Təsadüfi deyil ki, demoqrafiya elmi hazırda Avropa ölkələrində, Amerikada, xüsusilə Fransa, İngiltərə və Almaniyada geniş tədqiq edilir. Demoqrafiya əhalinin təkrar istehsalının qanunauyğunluqları haqqında elmdir. İnsan cəmiyyətinin demoqrafik inkişaf tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, min illərlə Yer kürəsində əhali artmayıb. Təbii ehtiyatlar həddən ziyadə çox olub, insanların ətraf mühitə təsiri hiss edilməyib. Ona görə də bu elmin yaranmasına ehtiyac olmayıb. Demoqrafiya elmi digər ictimai elmlərdən fərqli olaraq nisbətən cavan bir elmdir.

İlk dəfə XVII əsrin sonu, XVIII əsrin əvvəlində inkişaf etməyə başlayıb. XIX əsrin sonuna qədər hesab edilirdi ki, dünyada insanlar bioloji qanunlarla artır. Yəni doğum, ölümün təsiri altında demoqrafik inkişaf gedir. Sözsüz, hazırda alimlər bu sahədəki problemlərə elmi cəhətdən yanaşırlar. Bu və müasir dövrün digər demoqrafik problemləri haqda AYNAya AMEA Kibernetika İnstitutunun böyük elmi işçisi, iqtisad elmləri sahəsində fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiyanın eksperti və bir çox dövlət proqramlarının hazırlanmasında iştirak etmiş İmran Qarayev söhbət açdı.

- Müasir dövrdə demoqrafiya məsələləri çox aktuallaşıb. Ümumiyyətlə, əhalinin təkrar istehsalı 3 formada baş verə bilər. Birincisi geniş təkrar istehsaldır ki, bu mərhələdə əhalinin sayı artır, doğumla ölüm arasında nisbət doğumun xeyrinədir. İkincisi sadə təkrar istehsaldır. Yəni doğum səviyyəsi ilə ölüm səviyyəsi bərabərdir.

REKLAM

Yeni insanlar doğulsa da, əhalinin sayı artmır. Üçüncüsü təbii azalma prosesidir. Doğulan insanların sayı ölənlərdən azdır. Bu halda Yer kürəsində insanların sayı azalmağa doğru gedir.

Hazırda Avropada və iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş bir çox ölkələrdə əhalinin təbii azalma prosesi getməkdədir. Əhalinin təbii azalma prosesi Almaniya, İtaliya, Ukrayna və Rusiyada daha sürətlə baş verir. Bu isə 50-100 ildən sonra həmin ölkələrin etnik tərkiblərində ciddi dəyişikliklərə səbəb olacaqdır. Məsələn, Almaniyada əhalinin etnik tərkibində almanların payı azalacaqdır. Rusların və ukraynalıların da sayı azalır. Rusiya kimi böyük ölkədə təbii artım səviyyəsi aşağıdır. Bu ölkələrin demoqrafik inkişafı miqrasiya proseslərinin intensivliyindən asılı olacaqdır. Müasir dövrdə demoqrafik proseslərin əsas xüsusiyyəti onun ziddiyyətli xarakter daşıması ilə səciyyəvidir. İqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələr əhalinin sayının azalmasından narahatdırsa, zəif inkişaf etmiş ölkələri əhalinin sürətlə artması narahat edir.

Şimalda, iqtisadi cəhətdən güclü inkişaf etmiş və yüksək həyat səviyyəsi standartlarına malik ölkələrdə əhalinin təbii azalması, cənubda iqtisadi cəhətdən kasıb ölkələrdə isə əhalinin sürətli təbii artım prosesi müşahidə edilir. Əhali dünyada artır, amma kasıb ölkələrin hesabına. Əfqanıstan, Banqladeş, Hindistan, İndoneziya, Pakistan, Nigeriya və digər ölkələr buna misaldır.

Demoqrafik inkişaf səviyyəsindəki qeyri-normal fərqlər iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələr üçün müxtəlif sosial-iqtisadi təhlükələr meydana çıxarır. Bu isə öz növbəsində dünya ölkələrini məcbur edir ki, demoqrafiya məsələləri ilə ciddi məşğul olsunlar.

Qeyd etmək lazımdır ki, insan cəmiyyətinin demoqrafik inkişaf tarixində XX əsr unikal dövr olub. Bu əsr ərzində Yer kürəsinin əhalisi 4 dəfədən çox artıb. Məhz bu əsrdə demoqrafik partlayış baş vermişdir. Onun təsiri indi də hiss edilməkdədir. İnsan cəmiyyətinin inkişafına on min illərlə zaman tələb edilmişdir ki, Yer kürəsində 1 milyard insan yaşasın. İlk bir milyard əhali Yer kürəsində 1804-cü ildə qeydə alınıb. İkinci milyard əhalinin meydana gəlməsinə 100 ildən bir qədər çox vaxt tələb olunmuşdur. 1927-ci ildə 2 milyard, 1960-cı ildə 3 milyard, 1974-cü ildə 4 milyard, 1987-ci ildə 5 milyard, 1999-cu ildə 6 milyard əhali qeydə alınıb. Belə bir demoqrafik partlayış heç vaxt olmamış və gələcəkdə də müşahidə edilməyəcəkdir. Son məlumatlara görə, 2010-cu ildə dünyada əhalinin orta illik sayı 6,89 milyard olub. Hazırda dünyada əhali hər 12-13 ildən bir 1 milyard artır.