Regional Sabitlik və Təhlükəsizlik (RST) Mərkəzi BMT-nin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyini (BAEA) qəzalı vəziyyətdə olan Ermənistanın Metsamor AES-in fəaliyyətini dayandırmağa çağırır. Qeyd olunub ki, erməni dilində əsl adı Oktemberyan-1 olan Metsamor AES hazırda dünyada olan ən köhnə rus AES texnologiyası ilə tikilib. İki ayrı blok olaraq tikilən stansiya Metsamor-1 və Metsamor-2 modullarından ibarətdir. Modullar 1976 və 1979-cu illərdə ardıcıllıqla istifadəyə verilib. Köhnə texnologiya ilə tikildiyi üçün dünyanın artıq imtina etdiyi bu modullar Metsamor AES-də hələ da istifadə edilir. Bu modullar baş verə biləcək qəzalara qarşı son dərəcədə zəif və müdafiəsizdir.
RST-nin məlumatına əsasən, sovet dönəmində tikilən AES-lərdə VVER, PBMK, EGP və BN olmaq üzrə dörd moduldan isifadə edilib. Təxminən 40 illik təcrübə nəticəsində VVER reaktorlarının çox etibarsız olduğu müəyyən edilib. Ən çox qəzalar da məhz VVER reaktoru ilə çalışan stansiyalarda baş verib. Məhz Ermənistandakı Metsamor AES də VVER modeli ilə çalışmaqdadır. Stansiyasının ilk modulu VVER440/230 modelidir. Ən köhnə, təhlükəsizlik sistemi yox dərəcəsində olan bu modeldən istifadə edilməsi, Metsamor AES-in Çernobıl AES-dən də riskli olduğunu sübut edir.
Bu modeldə radioaktiv maddə sızıntısının qarşısını alacaq polad qübbə yoxdur. Bununla yanaşı, stansiyanın müasir təhlükəsizlik və texniki təchizatının olmaması, reaktorun soyudulması üçün istifadə edilən suyun qeyri-kafiliyi və soyutma sisteminin köhnəlmiş olan layihəyə əsasən tikilməsi də bölgənin ekoloji vəziyyəti üçün ciddi təhlükələr meydana gətirir.
Bu AES-in ikinci modulu VVER-440/270 modelinə əsasən tikilib. Bu model nüvə fəlakətlərinin qarşısını ala biləcək texniki təchizatdan və təhlükəsizlik sistemindən məhrumdur. Bu model də Qərb standartlarına qəti surətdə cavab vermir.
Beynəlxalq standartlara görə, 5 baldan çox zəlzələ ehtimalı olan seysmoaktiv ərzilərdə AES tikilməsi qadağan olduğu halda, Metsamor AES-in ərazisi Rixter şkalasına görə 9 bal gücündəki seysmoaktiv zəlzələ zonasında yerləşir. Məhz seysmoaktiv zonada yerləşdiyi üçün Metsamor AES-in fəaliyyəti dövründə 5 böyük və 150-dən çox da kiçik qaza baş verib. 1988-ci ildə isə Ermənistan ərazisi olan Spitakda baş verən və 25 min adamın ölümünə səbəb olan zəlzələ zamanı stansiyada baş verən qəza nəticəsində keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin qərarı ilə Metsamor AES-in fəaliyyəti dərhal dayandırıldı. Generatorun partlaması və dərhal sonra əlaqə kabellərinin yanması nəticəsində baş verən qəzada stansiyanın olan-qalan müdafiə sistemi də məhv olub.
Qafqaz və digər qonşu dövlətlər üçün daşıdığı bütün riskləri nəzərə almadan Ermənistan 1995-ci ildə yenidən Metsamor AES-in fəaliyyətini bərpa edib...
RST ekspertlərinin fikrincə, bu AES-dəki indiki sızmalar o zaman baş verən zəlzələnin nəticəsidir. Hazırda stansiyada baş verən sızıntılarla yanaşı, qazanların soyudulması məqsədilə istifadə olunan sulara radiasiyalı məhlullar da qarışır. Bu kimyəvi məhsullar yeraltı sulara qarışdığından bunun acı nəticələri Azərbaycanda və Türkiyədə müşahidə olunmaqdadır. Araz çayı boyunca yerləşən ərazilərdə müşahidə olunan radioaktiv kirlənmənin səbəbi məhz bu AES-dən sızan radioaktiv maddələr və qrunt suları ilə çaya tökülən radioaktiv məhlullardır. Nəticədə sözügedən bölgədə yaşayan insanlarda xərçəng xəstəliyinə, doğulan uşaqların şikəst dünyaya gəlməsinə səbəb olur.
Məhz BAEA-nın araşdırmalarına görə, Metsamor AES dünyanın ən təhlükəli stansiyasıdır. Təhlükəsizlik sistemi qurulmayan stansiyada bununla yanaşı, atom təbəqəsini örtməsi zəruri olan ən az iki metr qalınlığındakı polad təbəqə də yoxdur. Bundan başqa, stansiyanın hazırlanması və istifadəsilə bağlı təxminən 100 problem aşkar olunub. Bunlardan 60-ı dərhal tədbir görülməsi zəruri olan təhlükəsizlik problemləridir.
RST hesab edir ki, seysmoaktiv zonada yerləşən və qəzalı vəziyyətdə olan bu AES Qafqaz ölkələri ilə yanaşı, Azərbaycanla energetika sahəsində əməkdaşlıq edən və beynəlxalq layihələr həyata keçirən Qərb və Avropa ölkələri üçün də ciddi təhlükə mənbəyidir. Bütün bunları nəzərə alaraq, RST BAEA-dan Ermənistanda fəaliyyət göstərən Metsamor AES-in fəaliyyətinin dayandırılması barədə təcili sanksiyalar tələb edir.
|
