Bələdiyyələr qanunvericiliklə ona məxsus olan əsas gəlir mənbələrindən tam yararlana bilmir. Fiziki şəxslərdən əmlak vergisi torpaq satışı və torpaq vergisindən sonra yerli özünüidarə orqanlarının üçüncü əsas gəlir mənbəyidir. Orta hesabla büdcə gəlirlərində payı 10 faiz təşkil edir. Ancaq bu mənbə üzrə yığım səviyyəsi çox azdır. Ötən il bu vergi üzrə yığım səviyyəsi 67 faiz təşkil edib. Elə bələdiyyələr də var ki, yığım səviyyəsi hətta 5 faizdən çox deyil.
Bu problem evlərin inventar dəyərinin olmaması ilə əlaqəlidir. Vergi Məcəlləsinə görə, fiziki şəxslərdən əmlak vergisi xüsusi mülkiyyətində olan binaların inventarlaşdırılmış dəyərindən tutulur. Bu dəyər 5000 manatadək olduqda vergi tutulmur, 5000 manatdan çox olan məbləğdən isə 0,1 faizlə vergi hesablanır. Ancaq araşdırma göstərir ki, yaşayış evlərinin bir çoxunun inventar dəyəri yoxdur. Bu, xüsusilə də regionlarda daha çox özünü göstərir. Kənd yerlərində ən yaxşı halda, evlərin 10-20 faizinin inventar dəyəri var. Ona görə də bələdiyyələr vergi yığa bilmirlər. Qısası, xüsusən də kənd yerlərində yaşayış evlərinin inventar dəyərinin olmaması onların vergiyə cəlb edilmə imkanlarını məhdudlaşdırır.
"İqtisadi forum" jurnalının rəhbəri Samir Əliyev hesab edir ki, hökumət təcili olaraq kütləvi qiymətləndirməyə başlamalıdır. Qanunvericilikdə bir sıra ziddiyyətlərin olduğunu bildirən ekspertə görə, bunun aradan qaldırılması vacibdir. Samir Əliyev:
"Qanunvericiliyə əsasən, bələdiyyələr binalara görə fiziki şəxslərdən əmlak vergisini hesablamaq məqsədi ilə 3-5 ildə bir dəfədən çox olmamaq şərti ilə, ərazilərində yerləşən müvafiq əmlakın vergiqoyma məqsədləri üçün qiymətləndirilməsi barədə qərar qəbul edir. Təbii ki, burada söhbət qiymətləndirmə aparmaqdan yox, qiymətləndirmə aparılması ilə bağlı qərarın qəbulundan gedir. Çünki bələdiyyə maraqlı tərəf olduğu üçün birbaşa qiymətləndirmə apara bilməz".
Bunun üçün müstəqil qiymətləndirici şirkət cəlb edilməlidir. Ancaq burada bir ziddiyyət ortaya çıxır. Qiymətləndiricinin vəzifəsi əmlakın bazar dəyərini müəyyən etməkdir. Vergi Məcəlləsinə görə isə əmlak vergisi əmlakın inventar dəyəri əsasında hesablanır. Belə çıxır ki, qiymətləndiricinin qoyduğu dəyər vergiyə cəlb edilə bilməz. İnventar dəyərini isə qanunvericiliyə görə, ancaq Əmlak Komitəsinin yerli bölmələri müəyyən edə bilər. Deməli, bələdiyyə şöbələri qeydiyyatsız evləri vergiyə cəlb etmək üçün hər dəfə komitənin yerli qurumlarına müraciət etməlidir. Bu isə vaxt itkisi ilə yanaşı, əlavə xərcdir. Buna heç bələdiyyələrin maliyyə imkanı çatmaz. Çünki evin qiymətləndirilməsinə çəkilən xərc həmin evdən yığılan vergi məbləğindən ən azı 4-5 dəfə çoxdur. Eyni zamanda, sözügedən komitənin yerli bölmələri də fiziki baxımdan bunu yerinə yetirə bilməz.
Ekspertə görə, hökumət kütləvi qiymətləndirməyə getməlidir və bu proses birdəfəlik yox, xarici ölkələrdə olduğu kimi, dövri olmalıdır: "Müvafiq qanunvericiliyə, o cümlədən "Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında" qanuna dəyişiklik edildikdən sonra hökumət kütləvi şəkildə daşınmaz əmlakın, o cümlədən evlərin qiymətləndirilməsini həyata keçirməlidir".
Ekspertin fikrincə, bazar dəyərini müəyyən etmək üçün regionlar üzrə differensiallaşma tətbiq edilməlidir.
S.Əliyevin sözlərinə görə, Vergi Məcəlləsinə müvafiq dəyişiklik edilərək əmlak vergisinin bazar dəyəri əsasında hesablanmasının hüquqi mexanizmləri hazırlanmalıdır: "Digər metodlar da var. Məsələn, hər kvadratmetrə görə ödəniş və s. Ancaq inventar dəyəri kimi mücərrəd bir vergi bazası heç bir ölkədə tətbiq edilmir".
|
