Ali məktəbə hazırlaşan bir şagirdin məktəbdənkənar hazırlığı üçün ailələrin illik xərci dövlət büdcəsindən bir şagirdə çəkilən illik xərcdən təxminən 3 dəfə çoxdur. Bu rəqəm İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Birliyinin "Azərbaycanda orta təhsil sisteminin Cənubi Qafqaz, Baltik və Şərqi Avropa ölkələrilə müqayisəli tədqiqat"ında yer alır. Tədqiqatçılar yazır ki, hökumət orta təhsil sistemində heç bir institusional dəyişiklik addımı atmadığı halda, bir sıra texniki dəyişiklikləri "islahat" adı ilə cəmiyyətə təqdim etməyə müvəffəq olub:
"Məsələn, 15 illik müzakirələrdən sonra hökumət yeni "Təhsil haqqında" qanun qəbul etdi. Nəinki hökumət adamları, hətta opponent siyasi institutların təmsilçiləri, peşəkar ekspertlər kimi cəmiyyətdə qəbul olunan şəxslər də yeni qanunun orta təhsildə hansı dəyişikliklərə səbəb olacağı, bunun hansı fərqli mexanizmlərlə baş tutacağı üzərindən sükutla keçirlər. Halbuki yeni qanunda nə məktəblərə inzibati-maliyyə muxtariyyəti verilməsi, nə müəllimlərin statusu və pedaqoji kadrların maddi təminat sisteminin dəqiq prinsipləri, nə məktəblərin fəaliyyətinə vətəndaş nəzarəti, nə də orta təhsilin maliyyə ehtiyaclarının hesablanması üçün dəqiq çərçivələrin cızılması ilə bağlı hər hansı mexanizm və prinsip var".
Yeni qanunun bəzi müddəalarını mütərəqqi addım kimi qiymətləndirmək çətindir. Məsələn, 11 illik icbari təhsilin müddəti 9 ilə endirilib. Halbuki 17-18 yaşlı uşaqların az qala 40 faizinin orta təhsildən yayındığı ölkədə belə bir qərarın qəbulunu arqumentləşdirmək asan deyil. Doğrudur, inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətində yalnız əsas təhsil icbaridir. Amma həmin ölkələrdə Azərbaycandan fərqli olaraq mükəmməl orta ixtisas və peşə təhsili sistemi mövcuddur. Yəni orta məktəblərdə oxumaq istəməyən 15-16 yaşda uşaqların təhsilini davam etdirməsi üçün alternativ və zəmanətli təhsil sistemləri mövcuddur. Eyni zamanda iqtisadiyyatın işçi qüvvəsinə tələbatı və əmək bazarı elə dinamik inkişaf edir ki, orta ixtisas və peşə təhsili məktəbləri oxumaq istəyən bütün şagirdləri qəbul edə bilir. Azərbaycanda isə bu kimi məktəblər son illər əsas təhsili bitirdikdən sonra məktəb həyatından kənarlaşmağa üstünlük verən 55-60 min 15-16 yaşlı gəncin ən yaxşı halda 12-13 min nəfərini (21-22%-ni) qəbul etmək iqtidarında olub.
Tədqiqatda qeyd edilir ki, orta təhsil sistemində şəffaflıq və ictimai nəzarət imkanlarının təmin olunması sahəsində ciddi problemlər var. Rəsmi statistikada regionlar üzrə müəllimlərin sayı, rayonlar üzrə təhsil xərcləri, ayrı-ayrı məktəblərin büdcəsi, məktəblər və rayonlar üzrə müəllimlərin peşə-ixtisas səviyyəsi və profili ilə bağlı məlumatları tapmaq mümkün deyil.
Tədqiqatın müəlliflərindən biri Azər Mehtiyev deyir ki, hətta informasiya sorğuları əsasında belə məlumatları əldə etmək vətəndaş cəmiyyəti institutlarına da müyəssər olmur:
"Orta məktəblərdə ailələrin ianələri hesabına fondlar yaradılır, amma əksər hallarda həmin fondların istifadəsi barədə valideynlərə hesabat verilmir. Direktorlar məktəbin nə tədris, nə maliyyə fəaliyyəti barədə ictimaiyyətə, yaxud pedaqoji heyətə hesabat verir. Təhsil Nazirliyinin özünün hesabatları formal xarakter daşıyır və orta təhsil sisteminə effektiv ictimai nəzarətin təmin olunmasına imkan vermir.
Yuxarıda qeyd olunan məlumatlardan hər hansına nazirliyin yüzlərlə səhifədən ibarət çoxlu sayda hesabatlarında rast gəlmək mümkünsüzdür. Əksinə, son illərdə TN saytında məlumatların əlçatanlığının məhdudlaşmasına yönəlik bəzi dəyişikliklər edilib. Məsələn, hər il məktəb tikintisinə ayrılan vəsaitlərin rayonlar və məktəblər üzrə bölgüsü artıq 2 ildir saytdan yığışdırılıb. Yaxud 11-ci siniflərdə təşkil olunan mərkəzləşdirilmiş imtahanların nəticələri 2008-ci ildə həm məktəblər, həm fənlər üzrə təqdim olunmuşdu. Amma sonrakı il üzrə imtahanların nəticələrinə dair hesabatda nazirlik ayrı-ayrı məktəblərdə şagirdlərin imtahanda iştirak və imtahandan kəsilmə faizini əks etdirməklə kifayətlənib, hər bir məktəbin şagirdlərinin ayrı-ayrı fənlər üzrə əldə etdiyi nəticələr hesabatdan çıxarılıb".
Halbuki TQDK ali məktəblərə qəbulun nəticələrini bu prinsip əsasında dərc edir və bu cür unifikasiya olunmuş statistika eyni məktəbin hər iki imtahanda göstərdiyi nəticələri müqayisə etməyə imkan verirdi.
|
