 |
çap et |  |
|
|||
Birjalarda səhmlərin alğı-satqı səhnələrini ilk dəfə Qərb filmlərindən görmüşdüm. İllər keçdi və Azərbaycanda da qiymətli kağızlar bazarı, səhmdar cəmiyyətlər yarandı. Lakin filmlərdə gördüyümüz canlı birja həyatı ölkəmizdə müşahidə edilmir. Sadə vətəndaş aldığı səhmin müqabilində illərlə dividend ala bilmir. Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi (QKDK) problemləri görməzliyə vurur. Qəribədir ki, qeyri-hökumət təşkilatları da qiymətli kağızlar bazarının problemləri ilə maraqlanmır. Amma ölkəmizdə bu sahədə fəaliyyət göstərən müstəqil ekspertlər var. "Səhm.az" saytının rəhbəri Hafiz Babanlı bu bazarın gerçəklərini "Ayna"ya danışır.
- Qiymətli kağızlar bazarının dünya birjaları ilə heç bir bağlılığı olmasa da, qlobal maliyyə böhranı ona dərin təsir göstərib. Mən deyərdim ki, təsir bu gün də hiss edilməkdədir. Bir çox investor bazardan çəkilib və stabilləşməni gözləyir, bazarda təklif tələbi dəfələrlə üstələyir. Əgər ötən ilin müvafiq dövründə qiymətli kağızlarla bağlanmış əqdlərin sayı 5400 idisə, bu ilin 10 ayında bu, 3200-ə düşüb, başqa sözlə, 40% azalma var. Doğrudur, xarici dövlətlərdə hər iki rəqəm gülməli görünür. Amma hər halda, birinci rəqəm ölkə miqyasında müəyyən dinamikadan xəbər verirdi. Qısası, əqdlərin sayında kəskin azalma baş verib. Ötən dövrdə səhmlərlə bağlanmış əqdlər üzrə ticarətin toplam həcmi dəyər ifadəsi ilə 4 faiz aşağı düşüb. Ölkəmizdə səhmlərin təkrar bazarında ticarət, demək olar, 100% ünvanlı satış qaydasında aparıldığından qiymətlər brokerlər tərəfindən əsasən nominal dəyərlə qeydə alınır və real razılaşma qiymətləri ilə ifadə olunsaydı, başqa mənzərə yarana bilərdi. Ticarətin həcmində eyni zamanda səhmlərin ilkin yerləşdirilməsi üzrə bağlanmış əqdlərin də xüsusi payı var. İlkin yerləşdirmə üzrə bağlanmış bütün əqdlər, demək olar, maliyyə-bank, sığorta sektoruna aiddir. Maliyyə sektorunun bazarda fəal iştirakı bank və sığorta təşkilatları qarşısında qoyulan tələblər, eləcə də onlar üçün yaradılmış əlverişli şəraitlə bağlıdır. Belə ki, onlar əldə etdikləri mənfəəti nizamnamə kapitalının artırılmasına yönəltdikləri halda, mənfəət vergisindən azad edilirlər. Ümumən isə bu sahədə kifayət qədər geriləmə müşahidə edilir. Bunun səbəbləri odur ki, Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının infrastrukturu aşağı səviyyədə olduğundan bazara çıxış imkanları da məhduddur. Bu sahəyə marağı olan və bazarda iştirak edən investorların sayı da müəyyən çərçivədədir. Böhranın təsiri bazarda ticarət obyekti olan səhmlərin qiymətlərindən də yan keçməyib. Bu, həm ticarəti aparılan bank səhmlərinə, həm də qeyri-maliyyə sektorundakı səhmlərə aiddir. Qiymətlər orta hesabla 25% azalıb. Bəzi səhmlərin qiyməti isə yarıbayarı ucuzlaşıb. Hesab edirəm ki, qiymətlərin əvvəlki səviyyəyə qalxmasını gələn ilin mart-iyun aylarında gözləmək olar. Həmin aylarda SC-lər yığıncaqlar keçirərək öz gəlirlərini açıqlayacaqlar. Bu il əksər müəssisələrin leqal iqtisadi göstəricilərində həcmlər azaldı. 2008-ci ilin nəticəsinə əsasən isə müəssisələr ya dividend vermədilər, yaxud da verdikləri dividendlərin miqdarını xeyli azaltmışdılar. - Sizcə, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən sənaye müəssisələrinin, bankların səhmlərinə malik olmağın üstünlükləri varmı? Hazırda kiçik səhmdarlarına dividend ödəyən şirkətlər varmı? - Səhm mülkiyyətin bir formasıdır. Onu hamı üçün cəlbedici edən əsas amil odur ki, az məbləğdə sərmayə ilə bazara daxil olmaq mümkündür. Azərbaycanda mövcud olan təqribən 1500 səhmdar cəmiyyətin 10 faizə qədəri mənfəətindən səhmdarlarına dividend verir. Gerçəklikdə isə mənfəətlə işləyən müəssisələrin sayı bundan qat-qat çoxdur. Amma Azərbaycanda iqtisadi rejimin doğurduğu gerçəklik odur ki, xaricdən fərqli olaraq səhmdar cəmiyyətlər dividend verməkdən yayınırlar. Beynəlxalq aləmdə səhmdar cəmiyyət formatında yaradılmış müəssisələr investorları cəlb etmək məqsədilə dividendlərini bəzən şişirdirlər. Müəssisənin kapitallaşmasına çalışırlar. Səhmlərinin qiymətlərinin artmasında maraqlıdırlar ki, dolayısı ilə öz gəlirləri də artsın. Bu, bəzən səs-küylü qalmaqalla müşayət olunur. Təəssüf ki, ölkəmizdə bunun əksi müşahidə edilir. Səhmdar cəmiyyətlər dividend verməkdə maraqlı deyillər. - Səhmdar cəmiyyətlər niyə mənfəətlə işləmir? - Çünki bir sıra müəssisələrdə əksər hallarda ikili mühasibatlıq mövcuddur. Məsələn, istehsal məsrəfləri üçün mal-material alarkən bilərəkdən şişirdilmiş xərclər göstərirlər. Və yaxud bağladıqları müqavilələrdə ticarət sahəsinin icarə qiymətlərini çox aşağı göstərirlər. Konkret müəssisə adı çəkmədən nümunə söyləyəcəm. Bakıda metallurgiya zavodu icarəyə verildiyi qiymətdən iki dəfə yüksək zərərlə işləyir. Yaxud bölgələrdəki iki konserv müəssisəsi öz istehsal sahələrini çox cüzi məbləğdə icarəyə veriblər. Nəticədə bu və digər müəssisə ümumi təsərrüfat fəaliyyətindən zərərlə çıxır. Reallıq isə odur ki, icarəyə verən şəxs əslində özü yaratdığı digər müəssisəyə ərazini icarəyə verir. Beləliklə də gəliri səhmdar şirkət deyil, icarəyə götürən şirkət qazanır. Və ya iri ticarət müəssisələrində, mərkəzlərində icarə qiymətləri mövcud bazar qiymətlərindən qat-qat aşağı qiymətə rəsmiləşdirilir. Nəticə də qazanılan yüksək gəlir mühasibatlıqda öz əksini tapmır. Tikinti müəssisələri də adətən gəlirlərini azaltmaq üçün mal və material xərclərini şişirdilmiş şəkildə göstərirlər. Beləliklə də müəssisənin mənfəəti ya aşağı düşür və yaxud da səhmdarlara zərər çəkdikləri elan edilir. Azərbaycanın gerçəkliyi odur ki, fəaliyyət göstərən müəssisələr gəlirlərinin əsas hissəsini gizlədirlər. Bunun əsas səbəbi odur ki, səhmdar cəmiyyətlərdə beynəlxalq mühasibat uçotu standartları tam təsbit edilməyib. Bir çox səhmdar cəmiyyətlər fürsətdən yararlanaraq gəlirlərini gizlədə bilirlər. - Bəs müvafiq dövlət qurumları məsələni araşdıranda vəziyyətdən necə çıxırlar? - Nə qədər qəribə olsa da, bu halda əsas səhmdar kiçik səhmdarlara dividend verməkdənsə, yoxlayıcı təşkilatlara qeyri-rəsmi ödənişlər etməyi üstün tutur. Hətta elə eybəcər hallar olur ki, narazı olan səhmdarlara qeyri-qanuni ödənişlər edirlər. Bu, əsasən nisbətən böyük səhm paketinə malik olan, yığıncaqlarda narazılığını gizlətməyən və aidiyyəti dövlət qurumlarına şikayət məktubları yollayan şəxslərə edilir. Belə adamları "neytrallaşdırmağın" yolunu ona qeyri-qanuni ödənişlərdə görürlər. - İllərlə səhmlərindən pul ala bilməyən şəxslər vardır. Aidiyyəti qurum onların hüquqlarını bərpa etməkdə acizdir. Eyni zamanda bu bazarı inkişaf etdirməyin zəruriliyi önə çəkilir. Belə olan halda inkişafa necə nail olmaq olar? - Səhmdarların səhmlərindən dividend almadıqları üçün narazılığı barədə biz də məlumatlıyıq. Amma bu sahədə daha dərin və ciddi problemlər var ki, sonda dividendlərin verilməməsinə yol açır. Əksər SC-lərdə səhmdarlar müəssisənin idarə edilməsindən kənarda qalır. Səbəb də o göstərilir ki, kiçik səhmdarlar səhmdar cəmiyyətin ümumi səhm kapitalında çox cüzi paya malikdirlər. Ölkəmizdə özəlləşdirilmə elə düşünülmüş formada aparılıb və aparılır ki, əksər səhmdar cəmiyyətlərində minoritar səhmdarlara düşən səhmlərin payı toplam olaraq 9-10 faizdən yuxarı olmur. Qanuna görə, 10 faizlik səhm zərfi səhmdarlara toplaşıb cəmiyyətin auditini keçirmək, növbədənkənar yığıncaq çağırmaq, gündəliyə istədiyi məsələni daxil etmək hüququ verir. Fikrimcə, bu tələb qanunvericilikdə 5 faizə endirilməli, yaxud cəmiyyətin idarə olunmasında minoritarların öz nümayəndələrini Müşahidə Şurasına seçmək hüququnu əldə etmək üçün kumulyativ səsvermə hüququnu tətbiq etməlidir. Azsaylı səhmdarlar öz nümayəndələri MŞ-yə seçməklə cəmiyyətin idarə olunmasına nəzarət edə və həm də strateji xəttin qurulmasında rol oynaya bilərlər. Məncə, bu həm də bazarın fəallığının artmasına təkan verərdi. Bu gün əksər cəmiyyətlərdə ümumi yığıncağın keçirilmə problemi mövcuddur. Qanunvericilikdə bunun üçün ilin ilk 6 ayı nəzərdə tutulsa da, elə müəssisələr var ki, illərlə yığıncaq keçirmir. Bəzən ilin yekunlaşmasına bir-iki ay qalmış hələ ötən ilin nəticələrini müzakirə etmək üçün toplaşırlar. Əslində isə yığıncaqların mart-may aylarında keçirilməsi məqsədəuyğundur ki, bu, gəlirlərin bölüşdürülməsi, problemlərin müzakirəsi üçün daha uyğun vaxtdır. QKDK-nın normativ sənədləri hüquqların qorunmasını təmin edən çərçivəni müəyyən edir. Hesab edirəm ki, bu çərçivə çox dardır və hüquqların qorunmasını təmin etmir. Təəssüf ki, "İnvestorların hüquqlarının müdafiəsi haqqında" qanunda səhm sahiblərinin hüquqlarının qorunması ilə bağlı bir kəlmə belə deyilmir. Yalnız səhmlərin qiymətlərinin öyrənilməsi ilə bağlı qəliz bir mexanizm əksini tapıb ki, Azərbaycanda onun reallaşdırılması qeyri-mümkündür. QKDK-nın investorların hüquqlarını müdafiə edən orqan olaraq fəaliyyətinə qiymət versək, məlum olar ki, qurum yalnız investorlardan daxil olmuş müraciətlərə baxır, hansısa sənədlərin əldə olunması və yoxlama nəticəsində qanunsuzluq aşkarlanarsa, çox cüzi məbləğdə cərimənin təyin olunması ilə işini yekunlaşdırır. Baxmayaraq ki, cərimə hüququn təmin olunması ilə nəticələnmir. Cəmiyyət 200-300 manat cərimə ödəməklə pozuntuları davam etdirir. Səhmdarlar yenə də dividend əldə etmir, hesabatları ala bilmirlər. Səhmdar cəmiyyətlərinin 99 faizi öz hesabatlarını açıqlamır. Komitə isə neytral mövqe tutur. Bunun təşkil edilmə mexanizmi üzərində düşünən belə yoxdur. Belə bir acınacaqlı vəziyyətdə QKDK səhmdarların hüquqlarının daha səmərəli qorunması, səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi üçün qanunvericilik təşəbbüsləri ilə çıxış etmir. Komitənin gözləmə mövqeyindən Azərbaycan cəmiyyəti, qiymətli kağızlar bazarı və sadə investor uduzur. - Necə hesab edirsiniz, bu bazarın ən ciddi problemləri hansılardır ki, onu inkişaf etməyə qoymur. - Qiymətli kağızlar bazarının inkişafını təmin etmək üçün qanunvericilikdə boşluqlar aradan qaldırılmalı, baza təkmilləşməlidir. Bu gün bazarın inkişafına birinci maneə səhmdar cəmiyyətlərinin yerləşdikləri torpaqların özəlləşdirilməsi məsələsidir. Bu məsələ digər qanunvericilik aktı ilə tənzimlənir. Əmlak ayrı, torpaq ayrı özəlləşdirilir. Səhmdar cəmiyyətlərinin inkişafına təkan vermək üçün həmin torpaqların özəlləşdirilməsi sürətləndirilməli və mexanizmi sadələşdirilməlidir. Ötən il torpaqların özəlləşdirmə qiymətləri artırıldı. Dövlət bu məsələni gəlir mənbəyi kimi qəbul etməməlidir. Azərbaycanda sənayenin əhəmiyyətli hissəsi səhmdar cəmiyyətlərilə bağlıdır. Məncə, torpaq probleminin kökündən həll edilməsi həmin ASC-lərdə diqqətin istehsala yönəldilməsinə gətirib çıxara bilərdi. Bəzi investorlar səhmdar cəmiyyətinin səhm zərfini əldə etmək istəyəndə torpağın cəmiyyətin mülkiyyətində olmadığını öyrəndikdə bu işdən geri çəkilir. Çünki torpağın özəlləşdirilməsinin xeyli problemlər yaratdığını bilirlər. Ona görə də boş ərazidə yeni müəssisə qurmağa üstünlük verirlər. Hesab edirəm ki, torpağın SC-lərin mülkiyyətinə keçməsi bazara yeni nəfəs verə bilər. Dövlət səhmdarlara maksimum şərait yaratmalı, qeyri-qanuni ənənələri aradan qaldırmalıdır. Səhmdar cəmiyyətlərinin bugünkü vəsaiti və potensialı ilə inkişafa nail olmaq mümkün deyil. Xaricdən investorları cəlb etmək istəyiriksə, şəffaflıq olmalıdır. Şəffaflığı təmin etmək üçünsə hesabatlılıq olmalıdır. Maliyyə resursları cəmiyyətlərin balansında tam əksini tapmalıdır. Əksər səhmdar cəmiyyətlərinin rəhbərləri mağara prinsipləri ilə işləyərək cəmiyyətə "mənimkidir" deyərək yanaşırlar. Halbuki bu, səhmdaların cəmiyyətidir. İri səhmdar səhmlərinin bir hissəsini satmaqla və ya əlavə səhm buraxmaqla, müəssisəni inkişaf etdirə bilər. Amma nədənsə əsas səhm sahibi boş yerdə mənəm-mənəmlik edərək, yerlərində sayır, ya da çətin və ağır şərtlərlə götürülən bank kreditləri hesabına işlərini qurmağa cəhd edirlər. Halbuki investor cəlb etsəydi, həm özü faydalanar, həm də digərləri qazanardı. Bu fikirləri onların beynindən çıxaracaq yaxşı məsləhətlər verilməlidir. Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının Azərbaycan Korporativ İnkişaf Layihəsi bu mənada təəssüf ki, hədəflərinə çatmayıb. Bu işdə dövlət orqanlarının üzərinə böyük vəzifə düşür. QKDK treninq, seminarlar keçirməli, sovet düşüncəsi, psixologiyası ilə çalışan insanların gözlərini açmalıdır. Səhmdar cəmiyyət rəhbərlərinə başa salınmalıdır ki, investor maneə deyil, əlavə maliyyə vəsaiti, mənbəyi deməkdir. QKDK SC sahiblərinə bildirməlidir ki, pul qazanmağın yolu şərik cəlb etməkdən keçir. Müəssisənin kadrları, istehsal sahələri var, pulu yoxdur. Çıxış yolu yerli və ya xarici, fərqi yoxdur, investor cəlb etməkdədir. |
