İqtisadiyyat - Ayna.az

Birjalarda səhmlərin alğı-satqı səhnələrini ilk dəfə Qərb filmlərindən görmüşdüm. İllər keçdi və Azərbaycanda da qiymətli kağızlar bazarı, səhmdar cəmiyyətlər yarandı. Lakin filmlərdə gördüyümüz canlı birja həyatı ölkəmizdə müşahidə edilmir. Sadə vətəndaş aldığı səhmin müqabilində illərlə dividend ala bilmir. Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi (QKDK) problemləri görməzliyə vurur. Qəribədir ki, qeyri-hökumət təşkilatları da qiymətli kağızlar bazarının problemləri ilə maraqlanmır. Amma ölkəmizdə bu sahədə fəaliyyət göstərən müstəqil ekspertlər var. "Səhm.az" saytının rəhbəri Hafiz Babanlı bu bazarın gerçəklərini "Ayna"ya danışır.

- Qiymətli kağızlar bazarının dünya birjaları ilə heç bir bağlılığı olmasa da, qlobal maliyyə böhranı ona dərin təsir göstərib. Mən deyərdim ki, təsir bu gün də hiss edilməkdədir. Bir çox investor bazardan çəkilib və stabilləşməni gözləyir, bazarda təklif tələbi dəfələrlə üstələyir. Əgər ötən ilin müvafiq dövründə qiymətli kağızlarla bağlanmış əqdlərin sayı 5400 idisə, bu ilin 10 ayında bu, 3200-ə düşüb, başqa sözlə, 40% azalma var. Doğrudur, xarici dövlətlərdə hər iki rəqəm gülməli görünür. Amma hər halda, birinci rəqəm ölkə miqyasında müəyyən dinamikadan xəbər verirdi. Qısası, əqdlərin sayında kəskin azalma baş verib. Ötən dövrdə səhmlərlə bağlanmış əqdlər üzrə ticarətin toplam həcmi dəyər ifadəsi ilə 4 faiz aşağı düşüb.

REKLAM

Ölkəmizdə səhmlərin təkrar bazarında ticarət, demək olar, 100% ünvanlı satış qaydasında aparıldığından qiymətlər brokerlər tərəfindən əsasən nominal dəyərlə qeydə alınır və real razılaşma qiymətləri ilə ifadə olunsaydı, başqa mənzərə yarana bilərdi.

Ticarətin həcmində eyni zamanda səhmlərin ilkin yerləşdirilməsi üzrə bağlanmış əqdlərin də xüsusi payı var. İlkin yerləşdirmə üzrə bağlanmış bütün əqdlər, demək olar, maliyyə-bank, sığorta sektoruna aiddir. Maliyyə sektorunun bazarda fəal iştirakı bank və sığorta təşkilatları qarşısında qoyulan tələblər, eləcə də onlar üçün yaradılmış əlverişli şəraitlə bağlıdır. Belə ki, onlar əldə etdikləri mənfəəti nizamnamə kapitalının artırılmasına yönəltdikləri halda, mənfəət vergisindən azad edilirlər. Ümumən isə bu sahədə kifayət qədər geriləmə müşahidə edilir. Bunun səbəbləri odur ki, Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının infrastrukturu aşağı səviyyədə olduğundan bazara çıxış imkanları da məhduddur. Bu sahəyə marağı olan və bazarda iştirak edən investorların sayı da müəyyən çərçivədədir.

Böhranın təsiri bazarda ticarət obyekti olan səhmlərin qiymətlərindən də yan keçməyib. Bu, həm ticarəti aparılan bank səhmlərinə, həm də qeyri-maliyyə sektorundakı səhmlərə aiddir. Qiymətlər orta hesabla 25% azalıb. Bəzi səhmlərin qiyməti isə yarıbayarı ucuzlaşıb. Hesab edirəm ki, qiymətlərin əvvəlki səviyyəyə qalxmasını gələn ilin mart-iyun aylarında gözləmək olar. Həmin aylarda SC-lər yığıncaqlar keçirərək öz gəlirlərini açıqlayacaqlar. Bu il əksər müəssisələrin leqal iqtisadi göstəricilərində həcmlər azaldı. 2008-ci ilin nəticəsinə əsasən isə müəssisələr ya dividend vermədilər, yaxud da verdikləri dividendlərin miqdarını xeyli azaltmışdılar.

- Sizcə, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən sənaye müəssisələrinin, bankların səhmlərinə malik olmağın üstünlükləri varmı? Hazırda kiçik səhmdarlarına dividend ödəyən şirkətlər varmı?

- Səhm mülkiyyətin bir formasıdır. Onu hamı üçün cəlbedici edən əsas amil odur ki, az məbləğdə sərmayə ilə bazara daxil olmaq mümkündür. Azərbaycanda mövcud olan təqribən 1500 səhmdar cəmiyyətin 10 faizə qədəri mənfəətindən səhmdarlarına dividend verir. Gerçəklikdə isə mənfəətlə işləyən müəssisələrin sayı bundan qat-qat çoxdur. Amma Azərbaycanda iqtisadi rejimin doğurduğu gerçəklik odur ki, xaricdən fərqli olaraq səhmdar cəmiyyətlər dividend verməkdən yayınırlar.

Beynəlxalq aləmdə səhmdar cəmiyyət formatında yaradılmış müəssisələr investorları cəlb etmək məqsədilə dividendlərini bəzən şişirdirlər. Müəssisənin kapitallaşmasına çalışırlar. Səhmlərinin qiymətlərinin artmasında maraqlıdırlar ki, dolayısı ilə öz gəlirləri də artsın. Bu, bəzən səs-küylü qalmaqalla müşayət olunur. Təəssüf ki, ölkəmizdə bunun əksi müşahidə edilir. Səhmdar cəmiyyətlər dividend verməkdə maraqlı deyillər.

- Səhmdar cəmiyyətlər niyə mənfəətlə işləmir?

- Çünki bir sıra müəssisələrdə əksər hallarda ikili mühasibatlıq mövcuddur. Məsələn, istehsal məsrəfləri üçün mal-material alarkən bilərəkdən şişirdilmiş xərclər göstərirlər. Və yaxud bağladıqları müqavilələrdə ticarət sahəsinin icarə qiymətlərini çox aşağı göstərirlər.