Məşrutə Hərəkatının öndəri, "Sərdari-milli" deyə qürurla andığımız Səttar xanın vəfatından 95 il ötdü. Bizə çatan xəbərlərə görə, Azərbaycan türklərinin Tehranda, Təbrizdə dinc anım mərasimləri maneçiliklə üzləşib. Halbuki indiki hakimiyyət Güney Azərbaycan türklərinə ehtiyacı olanda onun adı ilə "fəxr etdiklərini" söyləməkdən yorulmaz, böyük azərbaycanlıların ilk sırasında Səttar xanın adını "qürurla anarlar". Son prezident seçkilərində də iddiaçılar onun şəninə təriflər yağdırmaq yarışına çıxmışdılar. İrana Ana Yasa bəxş etmiş bu hərəkatın lideri seçkidən sonrakı müxalifətin - özünü "yaşıllar", "demokrat" adlandıranların da yadına düşməyib.
Qaradağlı Səttar xanın həyatı və mübarizəsi həm İranda, həm də Azərbaycanda hər kəsə bəllidir. O, türk dünyasının qürur duyacağı tək-tək şəxslərindəndir. O, xalqa siyasi azadlıqlar verilməsini, ölkənin qanunla idarə olunmasını istəyirdi. Tarixdən bilirik ki, Səttar xanın başçılıq etdiyi bu siyasi hərəkatı boğmaq üçün daxili və xarici düşmənlər - şah sarayı, çar Rusiyası və Böyük Britaniya birləşmişdilər. Lakin savaş meydanında onu yenə bilməmişdilər.
Onu məhv etmək üçün plan qurdular: Səttar xan Tehrana dəvət olunsun... Səttar xan qorxmadı, yaxın silahdaşı Bağır xanla birlikdə 100 nəfərlik mücahid qrupunun müşayiəti ilə 1910-cu il martın 19-da Təbrizi tərk edib, Tehrana yola düşdü. Aprelin 14-də Səttarxan 300 nəfər mücahidin (yolboyu ona Azərbaycandan daha 200 nəfər döyüşçü qoşulmuşdu) müşayiəti ilə İranın paytaxtına gəldi. Yol boyu hər iki qəhrəmana əhali tərəfindən göstərilən təntənəli hörmət, xüsusi ilə paytaxtda möhtəşəm qarşılanma mərasimi o dövr mətbuatında təsvir edilmişdir. Belə bir qarşılanma İran tarixində heç bir ən ali rütbəli şəxsə müyəssər olmamışdı.
Ancaq çox keçmədən hökumətin təşkil etdiyi xəyanətkar hücum nəticəsində (hücuma daşnak Yefrem başçılıq edirdi) Səttar xan ayağından yaralandı. Ev dustağı edildi və saxlandığı evdə 1914-cü il noybarın 9-da dünyasını dəyişdi. Onu Tehranın 6 km-liyində yerləşən Şah Əbdüləzim qəbristanlığında, Tuti bağında dəfn etdilər. Səttar xanın öldürülməsindən ürəyi soyumayanlar onun qardaşı oğulları Məhəmməd və Kərimi də dar ağacından asdılar.
Onun Rusiya konsulu ilə dialoqu hələ də dillərdədir. O zaman çarın konsulu Səttar xana Rusiya bayrağına sığınmağı təklif etmişdi. Onda Sərdari-milli demişdi: "Mən dünyadakı 72 dövlətin mənim bayrağım altında olmasını istərdim". Səttar xan qaldırdığı azadlıq bayrağını nəzərdə tuturdu.
|
